Ticari Alacaklarda Reeskont ve Karşılık
Alacakların mukayyet değerle değerlenmesini, vadesi gelmemiş senetli alacaklarda reeskontu, şüpheli alacak koşullarını ve karşılık ayırma ile çözme işlemlerini açıklar.
Alacakların değerleme kuralı
Ticari alacaklar, Vergi Usul Kanunu m. 281 uyarınca mukayyet değerleriyle değerlenir. Mukayyet değer, alacağın defterde yazılı tutarıdır. Mevduat veya kredi sözleşmesine dayanan alacaklar ise değerleme gününe kadar hesaplanan faizleriyle birlikte dikkate alınır.
Vadesi gelmemiş ve senede bağlı alacaklar, değerleme gününün kıymetine irca edilebilir. Bu işleme reeskont denir. Reeskont zorunlu değildir; mükellef dilerse uygular. Uygulandığında senette yazılı faiz oranı, yoksa Cumhuriyet Merkez Bankasının resmî iskonto haddi kullanılır.
Alacağın değerlemesi, tahsil kabiliyetiyle birlikte düşünülmelidir. Kayıtlı alacak tahsil edilemiyorsa, yalnızca reeskont yeterli olmaz; şüpheli alacak karşılığı gündeme gelir. Bu iki işlem farklı amaçlara hizmet eder: reeskont vade farkını, karşılık tahsil riskini yansıtır.
Reeskont nedir, nasıl hesaplanır?
Reeskont, vadesi gelmemiş senetli alacağın bugünkü değerine indirilmesidir. Alacağın nominal tutarından, vadeye kadar olan faiz düşülür. Kalan tutar, değerleme günündeki tasarruf değeridir. Bu işlem, alacağın bilançoda gerçek değeriyle görünmesini sağlar.
Hesap şu formülle yapılır: Reeskont tutarı = Nominal tutar × faiz oranı × gün sayısı / 360. Gün sayısı, değerleme günü ile vade tarihi arasındaki süredir. Faiz oranı senette yazılıysa o oran, yazılı değilse Merkez Bankası resmî iskonto haddi kullanılır.
Reeskont kaydında 657 REESKONT FAİZ GİDERLERİ borçlanır, 122 ALACAK SENETLERİ REESKONTU alacaklanır. 122 hesabı, 121 ALACAK SENETLERİ hesabının indirim hesabıdır. Bilançoda alacak senetleri net değerle, yani nominal tutardan reeskont düşülerek gösterilir.
Reeskontun izleyen dönemde çözülmesi
Reeskont, izleyen dönemin başında çözülür. Çözüm kaydında 122 ALACAK SENETLERİ REESKONTU borçlanır, 647 REESKONT FAİZ GELİRLERİ alacaklanır. Böylece alacağın nominal tutarı yeniden esas alınır ve vade farkı gelir olarak döneme yazılır.
Çözüm, reeskontun uygulandığı senetle sınırlıdır. Senet tahsil edilmişse çözüm yine yapılır; çünkü reeskont yalnızca dönem sonu değerlemesidir, alacağın kendisini ortadan kaldırmaz. Tahsil kaydı ayrıca yapılır.
Reeskont uygulaması dönemler arasında tutarlı olmalıdır. Bir yıl uygulanıp ertesi yıl uygulanmaması, karşılaştırmayı bozar. Ayrıca reeskont yalnızca senetli alacaklara uygulanır; açık hesap alacaklarda vade farkı ayrıca hesaplanmaz. Bu ayrım, uygulamada sık yapılan hatalardan biridir.
Şüpheli alacak koşulları
Bir alacağın şüpheli hâle gelmesi için Vergi Usul Kanunu m. 323'teki koşullardan birinin gerçekleşmesi gerekir. Dava veya icra safhasında bulunan alacaklar, protestoya veya yazılı isteme rağmen ödenmeyen alacaklar şüpheli alacak sayılır. Alacak, ticari veya zirai kazancın elde edilmesiyle ilgili olmalıdır.
Şüpheli alacak için değerleme gününün tasarruf değerine göre pasifte karşılık ayrılabilir. Karşılık, alacağın tamamı için değil, teminatsız kalan kısmı için ayrılır. Teminat varsa karşılık teminattan geri kalan miktarla sınırlıdır.
Karşılık ayırmak için alacağın kesin olarak tahsil edilemez hâle gelmesi gerekmez; kanunda sayılan koşulların oluşması yeterlidir. Ancak karşılık, keyfî bir tahminle değil, dava, icra veya protesto belgesiyle desteklenmelidir. Belge yoksa karşılık vergi bakımından kabul edilmez.
Karşılık ayırma kaydı
Şüpheli hâle gelen alacak, önce 128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR hesabına aktarılır. Kayıt: 128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR borç; 120 ALICILAR veya 121 ALACAK SENETLERİ alacak. Bu aktarma, alacağın normal alacaklar arasından çıkarılmasını sağlar.
Ardından karşılık ayrılır: 654 KARŞILIK GİDERLERİ borç; 129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI alacak. 129 hesabı indirim hesabıdır; bilançoda şüpheli alacaklardan düşülerek net alacak gösterilir.
Karşılık tutarı, alacağın tamamını aşamaz. Kısmi karşılık ayrılacaksa gerekçesi belgelenmelidir. Sonraki dönemlerde ek karşılık veya çözüm yapılabilir. Her iki işlem de alacağın tahsil beklentisindeki değişikliği yansıtmalıdır.
Tahsil, çözüm ve izleme
Şüpheli alacak tahsil edildiğinde 100 KASA veya 102 BANKALAR borçlanır, 128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR alacaklanır. Aynı tutarda karşılık da kapatılır: 129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI borç; 644 KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR alacak.
Alacak tahsil edilemezse 128 hesabı zarara yazılır. Bu durumda 129 karşılığı da kapatılır; kalan fark gelir tablosuna yansır. Karşılık yeterliyse ek gider oluşmaz. Karşılık yetersizse aradaki fark 654 KARŞILIK GİDERLERİ veya doğrudan zarar olarak kaydedilir.
Şüpheli alacaklar, yaşlandırma tablosuyla izlenir. Tabloda borçlu, alacak tutarı, vade, takip durumu ve ayrılan karşılık gösterilir. Tablo toplamı 128 ve 129 hesaplarıyla uyuşmalıdır. Bu izleme, hem tahsilat hem de karşılık yeterliliği için gereklidir.
Karşılık ayrılan alacaklar için dava ve icra masrafları ayrıca gider yazılır. Bu masraflar 770 veya 760 hesaplarında izlenir; alacağın kendisiyle karıştırılmamalıdır. Tahsil edilen tutar önce masrafı karşılar, kalan kısım alacağa mahsup edilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.