Kiralama İşlemleri

Kiralama ilişkisinin niteliğini, finansal kiralama ölçütlerini, kiracı ve kiraya veren muhasebesini, satış ve geri kiralamayı, vergi mevzuatıyla ilişkisini açıklar.

Kiralama ilişkisinin niteliği

Kiralama, kiraya verenin bir varlığın kullanım hakkını belirli bir süre için kira ödemeleri karşılığında kiracıya devrettiği sözleşmedir. İlişkinin özü, kullanım hakkının devridir.

Muhasebede belirleyici olan, sözleşmenin hukuki adı değil, risk ve getirilerin kimde kaldığıdır. Riskler arasında teknik eskime, kapasite kullanımı ve değer dalgalanması yer alır. Getiriler ise varlığın kullanımından doğan ekonomik faydadır. Risk ve getirilerin tamamına yakını kiracıya geçmişse kiralama finansal niteliktedir. Aksi hâlde faaliyet kiralaması söz konusudur. Bu ayrım, bilançoda varlık ve borç doğup doğmayacağını belirler. Yanlış sınıflandırma, bilanço yapısını ve kârı bozar. Sözleşme hükümleri ve ekonomik koşullar birlikte değerlendirilir. Değerlendirmenin dayanağı belgelenir.

Finansal kiralama ölçütleri

Finansal kiralamanın belirlenmesinde bir dizi gösterge kullanılır. Bu göstergeler tek tek değil, birlikte değerlendirilir.

Kiralama süresi sonunda mülkiyetin kiracıya geçmesi, kiracının satın alma opsiyonunu makul fiyatla kullanabilmesi ve sürenin varlığın ekonomik ömrünün büyük bölümünü kapsaması bu göstergeler arasındadır. Kira ödemelerinin bugünkü değerinin varlığın gerçeğe uygun değerine yakın olması da finansal kiralamaya işaret eder. Kiralanan varlığın kiracıya özgü nitelikte olması ve kiracının sözleşmeyi erken feshetme hakkının olmaması diğer göstergelerdir. Kiralama süresi, uzatma ve fesih hakları dikkate alınarak belirlenir. Asgari kira ödemeleri, bu süre üzerinden hesaplanır. Değerlendirme, sözleşme başlangıcında yapılır. Koşullar değişirse sınıflandırma yeniden gözden geçirilir. Kullanılan göstergeler açıklanır.

Kiracı muhasebesi

Finansal kiralamada kiracı, kiralanan varlığı ve buna ilişkin yükümlülüğü bilançosuna alır. Varlık ve borç, kiralamanın başlangıcında aynı tutarla kaydedilir.

Tutar, asgari kira ödemelerinin bugünkü değeri ile varlığın gerçeğe uygun değerinden düşük olanıdır. İndirim oranı, kiralamanın faiz oranıdır; belirlenemiyorsa kiracının borçlanma faiz oranı kullanılır. Varlık, faydalı ömrü boyunca amortismana tabi tutulur. Kira ödemeleri, borç anaparası ve faiz gideri olarak ayrıştırılır. Faiz gideri, kalan borç bakiyesi üzerinden hesaplanır. Bu yaklaşım, kiralamayı satın alma ile ekonomik olarak eşdeğer kılar. Faaliyet kiralamasında ise kira ödemeleri, kira süresi boyunca doğrusal olarak gider yazılır. Varlık ve borç bilançoya alınmaz. Kullanılan varsayımlar ve oran açıklanır. Sınıflandırma, tablo üzerindeki etkinin tamamını belirler.

Kiraya veren muhasebesi

Kiraya veren açısından finansal kiralamada varlık, bilançodan çıkarılır ve yerine kiralama alacağı kaydedilir. Alacak, kiralamanın net yatırımı tutarındadır.

Net yatırım, asgari kira ödemeleri ile garanti edilmemiş kalan değerin bugünkü değeridir. Finansal gelir, net yatırım üzerinden dönemlere dağıtılır. Faaliyet kiralamasında ise varlık kiraya verenin bilançosunda kalır. Kira geliri, kira süresi boyunca doğrusal olarak tanınır. Varlık, kendi sınıfına göre amortismana tabi tutulur. Üretim veya satış kârı, finansal kiralamada satış gibi tanınabilir. Bu durum, satıcı ile kiraya verenin aynı taraf olduğu işlemlerde ortaya çıkar. Ayrıştırma, gelirin dönemlere dağılımını etkiler. Kiraya verenin riski, kiralama türüne göre farklıdır. Sözleşme koşulları ve kullanılan oranlar açıklanır. Sunum, tarafların risk profilini yansıtmalıdır.

Satış ve geri kiralama

Satış ve geri kiralama işleminde işletme, sahip olduğu varlığı satar ve aynı varlığı geri kiralar. İşlemin iki tarafı vardır: satış ve kiralama.

Satış bedeli ile varlığın defter değeri arasındaki fark, satış kârı veya zararı olarak değerlendirilir. Geri kiralama finansal nitelikteyse, satış kârı doğrudan gelir yazılmaz; kiralama süresi boyunca ertelenir. Faaliyet kiralaması niteliğindeyse, kârın bir kısmı hemen tanınabilir. Ölçüt, satış bedelinin gerçeğe uygun değerle karşılaştırılmasıdır. Bedel gerçeğe uygun değerin altındaysa, fark ön ödemeli kira sayılabilir. Üstündeyse, fazla kısım ek finansman olarak değerlendirilir. Bu ayrım, kârın dönemlere dağılımını belirler. İşlemin özü, biçiminden önce gelir. Varsayımlar ve sınıflandırma açıklanır. Satış ve geri kiralama, bilanço yapısını ve kârı birlikte etkiler.

Vergi mevzuatı ve yorum

Vergi mevzuatı, finansal kiralama işlemlerinde iktisadi kıymet ile sözleşmeden doğan hak, borç ve alacakların değerlemesini ayrı esaslara bağlar. Bu esaslar, finansal raporlamadan farklılaşabilir.

Vergi açısından amortisman ve faiz ayrımı, sözleşme hükümlerine göre yapılır. Finansal raporlamada ise ekonomik öz esas alınır. Farklar, ertelenmiş vergi etkisi doğurabilir. İşletme, iki çerçevenin gereğini ayrı izlemek zorundadır. Finansal kiralama, bilançoda varlık ve borç doğurduğu için borçluluk oranını yükseltir. Faaliyet kiralaması ise bilanço dışı kalır; ancak taahhütler dipnotta açıklanır. Analist, kiralama yükümlülüklerini borç olarak dikkate almalıdır. Kira ödemelerinin vadesi ve tutarı, likidite analizinde kullanılır. Açıklamalar, kiralama sözleşmelerinin niteliğini ve tutarlarını içerir. Kiralama, finansman tercihinin tabloya yansımasıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.