İkinci Dağıtım Yöntemleri
Yardımcı üretim yerlerinin maliyetlerini esas üretim yerlerine aktaran doğrudan, kademeli, matematiksel ve karma dağıtım yöntemlerini karşılaştırır.
İkinci dağıtımın gereği
Yardımcı üretim yerleri mamul üretmez; esas üretim yerlerine hizmet verir. Bakım atölyesi makineleri onarır, enerji santrali elektrik üretir, depo malzeme taşır. Bu yerlerin maliyeti doğrudan mamule yüklenirse, hizmetten yararlanma düzeyi göz ardı edilir.
İkinci dağıtım, yardımcı yerlerde toplanan maliyetleri hizmet alan esas üretim yerlerine aktarır. Böylece mamul maliyeti, üretimin dolaylı desteğini de içerir. Dağıtım yapılmazsa yardımcı yerlerin giderleri hesapta kalır ve mamul maliyeti eksik hesaplanır.
Dağıtımın ölçüsü, verilen hizmetin miktarıdır. Bakım için bakım saati, enerji için tüketilen kWh, depo için taşınan malzeme miktarı kullanılabilir. Ölçü, hizmet ilişkisini yansıttığı ölçüde dağıtım güvenilir olur.
Doğrudan dağıtım
Doğrudan dağıtımda yardımcı yerler arasındaki karşılıklı hizmetler dikkate alınmaz. Her yardımcı yerin maliyeti, yalnız esas üretim yerlerine paylaştırılır. Yöntem sadedir ve anlaşılması kolaydır.
Yöntemin zayıf yanı, yardımcı yerlerin birbirine verdiği hizmeti yok saymasıdır. Örneğin bakım atölyesi enerji santraline, enerji santrali de bakım atölyesine hizmet veriyorsa, bu karşılıklı ilişki hesaba katılmaz. Hizmet payları küçükse hata önemsiz kalır.
Doğrudan dağıtım, yardımcı yer sayısı az ve karşılıklı hizmet düzeyi düşük işletmelerde uygundur. Hızlı sonuç verdiği için aylık raporlamada da tercih edilebilir. Ancak maliyetlerin mamule yüklenmesinde önemli çarpıklık yaratıyorsa daha gelişmiş yönteme geçilmelidir.
Kademeli dağıtım
Kademeli dağıtımda yardımcı yerler belirli bir sıraya konur. İlk sıradaki yerin maliyeti, kendisinden sonra gelen bütün yerlere dağıtılır. Sonraki yer, kendisine gelen payı da hesabına ekleyerek daha sonraki yerlere aktarır. Dağıtımı tamamlanan yer bir daha geri pay almaz.
Sıralama, hizmet ilişkisinin yönüne göre yapılır. En çok hizmet veren ve en az hizmet alan yer öne alınır. Böylece büyük maliyet blokları doğru yönlendirilir ve geri dönüş ihmalinin etkisi azalır.
Kademeli yöntem, doğrudan yönteme göre daha gerçekçidir; matematiksel yönteme göre daha kolay uygulanır. Sıralamanın keyfî seçilmesi sonucu etkileyebilir. Bu nedenle sıra, hizmet akışı incelenerek belirlenmeli ve raporlarda açıklanmalıdır.
Matematiksel (karşılıklı) dağıtım
Matematiksel dağıtım, yardımcı yerler arasındaki karşılıklı hizmetleri denklemlerle çözer. Her yardımcı yerin toplam maliyeti, kendi gideri artı diğer yerlerden aldığı pay olarak tanımlanır. Denklem sistemi çözülerek her yerin dağıtılacak gerçek maliyeti bulunur.
Yöntem, karşılıklı hizmet ilişkisini tam olarak yansıttığı için en doğru sonucu verir. Özellikle birbirine yoğun hizmet veren enerji, bakım ve lojistik birimlerinin bulunduğu büyük işletmelerde anlamlıdır.
Buna karşılık hesaplama daha karmaşıktır ve bilgisayar desteği gerektirebilir. Ayrıca yöntemin sonuçları, kullanılan denklem kurgusuna duyarlıdır. Küçük işletmelerde sağladığı ek doğruluk, getirdiği karmaşıklığı çoğu zaman karşılamaz.
Karma ve seçim yaklaşımı
Uygulamada işletmeler tek bir yöntemi bütün yardımcı yerlere uygulamak zorunda değildir. Büyük ve karşılıklı ilişkisi güçlü yerler matematiksel yöntemle, küçük ve bağımsız yerler doğrudan yöntemle dağıtılabilir. Buna karma dağıtım denir.
Yöntem seçimi, maliyet-fayda dengesine dayanır. Daha doğru dağıtım, daha fazla veri ve hesaplama gerektirir. Yönetim, hangi kararın bu doğruluğa ihtiyaç duyduğunu belirlemelidir. Fiyat teklifi ve kârlılık analizi için hassas dağıtım gerekirken, aylık ön rapor için basit yöntem yeterli olabilir.
Hangi yöntem seçilirse seçilsin, dağıtım tablosu ve anahtarlar belgelenmelidir. Yöntem dönemler arasında tutarlı uygulanmalı; değişiklik yapılırsa etkisi açıklanmalıdır. Aksi hâlde maliyet karşılaştırmaları anlamını yitirir.
Sonuçların yorumu
İkinci dağıtım sonunda esas üretim yerlerinde toplanan maliyet, mamullere yüklenecek toplam genel üretim maliyetini verir. Bu tutar, birim maliyetin ve fiyat kararlarının dayanağıdır.
Dağıtım sonuçları, bölüm yöneticilerinin performansını da etkiler. Bir yöneticinin bölümüne fazla maliyet yüklenirse performansı olduğundan kötü görünür. Bu nedenle anahtar ve yöntem seçimi, sorumluluk muhasebesi açısından adil olmalıdır.
Maliyetlerin toplamı değişmez; yalnız yerler arasındaki paylaşım değişir. İyi bir dağıtım, toplamı artırmaz ama doğru mamule, doğru bölüme ve doğru karara yönlendirir. Maliyet muhasebesinin değeri bu yönlendirmenin doğruluğundadır.
Dağıtım sonucu raporlanırken yöntem, anahtar ve dönem açıkça yazılmalıdır. Yönetici, kendi bölümüne gelen payın nasıl hesaplandığını görebilmelidir. Açıklanmayan bir dağıtım, veri ne kadar doğru olursa olsun güven üretmez ve bölümler arasında tartışmaya yol açar.
Son olarak dağıtım, yalnız dönem sonunda yapılan bir hesaplama olarak görülmemelidir. Hizmet ilişkileri dönem içinde değişiyorsa anahtarlar da gözden geçirilmelidir. Değişen üretim düzeni, eski anahtarı geçersiz kılabilir. Bu nedenle yılda en az bir kez anahtar ve yöntem gözden geçirilir; sonuç yazılı olarak kayda geçirilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.