Stok Değerleme Yöntemleri
FIFO, LIFO ve ağırlıklı ortalama maliyet yöntemlerini; sürekli ve aralıklı envanter düzeninde stok değerlemesini sayısal örneklerle açıklar.
Stok değerlemesinin amacı ve yasal çerçeve
Stok değerlemesi, dönem sonunda elde kalan malzeme, yarı mamul ve mamullerin hangi tutarla bilançoya yazılacağını belirler. Bu tutar aynı zamanda satılan malın maliyetini ve dönem kârını etkiler. Stok ne kadar yüksek değerlenirse kâr o kadar yüksek, satılan malın maliyeti o kadar düşük görünür.
VUK m. 274 emtianın maliyet bedeliyle değerleneceğini hükme bağlar. Kanun m. 275 ise imal edilen emtianın maliyet unsurlarını sayar ve mükellefe bu unsurları içermek şartıyla yöntem seçme serbestisi tanır. Bu serbesti, aynı işletmenin farklı dönemlerde farklı yöntem seçebileceği anlamına gelmez; tutarlılık esastır.
Değerleme günü, kural olarak hesap döneminin son günüdür. Sayım ve değerleme işlemleri birlikte yürütülür; sayımda bulunan miktar ile kayıtlı miktar arasındaki fark ayrıca araştırılır.
FIFO (ilk giren ilk çıkar)
FIFO yönteminde stoktan çıkan malların, en önce satın alınan partiden geldiği varsayılır. Dönem sonunda elde kalan stok ise en son alınan partilerin fiyatıyla değerlenir. Yöntem, özellikle çabuk bozulan ve fiziksel akışı eskiden yeniye olan mallarda gerçeğe yakındır.
Fiyatlar yükselirken FIFO'da satılan malın maliyeti eski ve düşük fiyatlarla hesaplanır; stok değeri ve kâr yüksek çıkar. Fiyatlar düşerken etki tersine döner. Bu nedenle FIFO, enflasyon ortamında kârı olduğundan yüksek gösterebilir.
FIFO'da partilerin sırası izlenir. Her çıkışta en eski partiden başlanır; parti tükendiğinde bir sonraki partiye geçilir. Stok kartında kalan partiler ayrı satırlarda görünür. Bu izleme, sürekli envanterde daha kolay, aralıklı envanterde dönem sonunda topluca yapılır.
LIFO (son giren ilk çıkar)
LIFO yönteminde stoktan çıkan malların en son alınan partiden geldiği varsayılır. Dönem sonu stoku ise en eski partilerin fiyatıyla değerlenir. Fiyatların sürekli yükseldiği ortamda LIFO, satılan malın maliyetini yüksek, kârı düşük gösterir.
LIFO'nun amacı, cari fiyat düzeyine yakın bir maliyetle satış sonucunu ölçmektir. Ancak bilançoda kalan stok eski fiyatlarla göründüğü için stok değeri gerçek değerinin altında kalabilir. Bu sakınca, yöntemin finansal tablo analizinde dikkatle okunmasını gerektirir.
LIFO, vergi mevzuatı ve muhasebe standartları bakımından sınırlamalara tabi olabilir. Hangi yöntemin hangi dönemde kabul edildiği ilgili tebliğ ve standartlardan teyit edilmelidir. Ders notu, yöntemin hesap mantığını gösterir; uygulamada seçim yapılırken güncel mevzuat kontrol edilir.
Ağırlıklı ortalama maliyet
Ağırlıklı ortalama yönteminde, eldeki stokların toplam maliyeti toplam miktara bölünerek birim ortalama maliyet bulunur. Çıkışlar ve dönem sonu stoku bu tek ortalama fiyatla değerlenir. Yöntem, fiyat dalgalanmalarını yumuşattığı için birim maliyette aşırı iniş çıkışları önler.
Sürekli envanterde hareketli ortalama kullanılır: her alıştan sonra yeni ortalama hesaplanır ve sonraki çıkışlar bu fiyatla yapılır. Aralıklı envanterde ise dönem sonunda tek bir ağırlıklı ortalama hesaplanır; dönem içi çıkışlar bu ortalama üzerinden düzeltilir.
Ortalama yöntem, uygulaması kolay ve denetlenebilir olduğu için yaygındır. Ancak çok farklı fiyat düzeylerindeki partileri tek fiyatta birleştirdiğinden, özellikle hızlı fiyat değişimlerinde gerçek akışı gizleyebilir.
Sürekli ve aralıklı envanter
Sürekli envanterde her giriş ve çıkış anında stok kartına işlenir; stok miktarı ve değeri günceldir. Satılan malın maliyeti her satışta hesaplanabilir. Bu düzen, kontrol gücü yüksek olduğu için büyük işletmelerde tercih edilir.
Aralıklı envanterde dönem içi çıkışlar izlenmez; dönem sonunda sayım yapılarak stok miktarı belirlenir. Satılan malın maliyeti, dönem başı stok artı dönem alışlarından dönem sonu stokunun çıkarılmasıyla bulunur. Küçük işletmelerde uygulaması daha kolaydır.
Her iki düzende de stok hareketleri belgeye dayanır. Sürekli envanterde kart-fiş-muhasebe üçlüsü, aralıklı envanterde sayım tutanağı-fiş-muhasebe üçlüsü mutabık olmalıdır. Fark çıkarsa neden belgelenmeden kayıt düzeltilmez.
Yöntem seçiminin sonuçları
Yöntem seçimi, aynı fiziksel stok için farklı stok değeri ve farklı dönem kârı üretir. Fiyatlar yükselirken FIFO en yüksek stok ve kârı, LIFO en düşük stok ve kârı verir; ortalama ise ikisinin arasında yer alır. Bu nedenle şirketler arası karşılaştırma yapılırken kullanılan yöntem dikkate alınmalıdır.
Seçilen yöntem dönemler arasında tutarlı uygulanmalıdır. Yöntem değişikliği zorunlu kalırsa etkisi, nedeni ve geçiş tarihi açıklanmalı; önceki dönemlerle karşılaştırma için düzeltilmiş bilgi sunulmalıdır. Aksi hâlde kâr trendi yanıltıcı olur.
Değer düşüklüğü ayrı bir konudur. VUK m. 274, satış bedelinin maliyet bedeline göre %10 veya daha fazla düşmesi hâlinde emsal bedeli ölçüsünün uygulanabileceğini belirtir. Bu hüküm, yöntem seçiminden bağımsız olarak stokun gerçeğe uygun değerle izlenmesini sağlar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.