Maddi Duran Varlıklarda Amortisman ve Sonraki Ölçüm
Amortismanın niteliğini, faydalı ömür ve yöntem seçimini, amortismanın başlangıcını, maliyet ve yeniden değerleme modellerini ve sonraki ölçümün etkilerini açıklar.
Amortismanın niteliği
Amortisman, maddi duran varlığın maliyetinin faydalı ömrü boyunca sistematik biçimde gider olarak dağıtılmasıdır. Amaç, varlığın sağladığı faydayı elde edildiği dönemlerin gideriyle eşleştirmektir.
Amortisman bir değerleme değil, dağıtım işlemidir; varlığın piyasa değerini göstermez. Defter değeri, maliyetten birikmiş amortisman düşülerek bulunur ve varlığın bugünkü değerini yansıtmaz. Amortisman, nakit çıkışı gerektirmez; bu nedenle kâr ile nakit akışı arasında fark yaratır. Varlığın faydalı ömrü ve kalıntı değeri, amortisman tabanını belirler. Tabandan kalıntı değer çıkarıldıktan sonra kalan tutar amortismana tabidir. Faydalı ömür, varlığın beklenen kullanımı ve teknik eskime dikkate alınarak tahmin edilir. Tahmin, her dönem sonunda gözden geçirilir.
Amortisman yöntemleri
Amortisman yöntemi, varlığın faydasının zaman içindeki dağılımını yansıtmalıdır. Yaygın yöntemler doğrusal amortisman, azalan bakiyeler ve üretim miktarına dayalı amortismandır.
Doğrusal yöntemde her dönem eşit tutar ayrılır; kullanımın düzenli olduğu varlıklarda uygundur. Azalan bakiyeler yönteminde ilk yıllarda daha yüksek gider oluşur; teknolojik olarak hızlı eskien varlıklara uygundur. Üretim miktarı yönteminde gider, fiilî kullanımla bağlantılıdır. Seçilen yöntem, varlığın fayda tüketimini yansıtmalı ve tutarlı uygulanmalıdır. Yöntem değişikliği muhasebe tahmini değişikliği sayılır ve ileriye dönük uygulanır. Yöntemin kâr üzerindeki etkisi dönemden döneme farklıdır. Dipnot, kullanılan yöntemleri ve faydalı ömürleri açıklar. Yöntem seçimi, vergi mevzuatındaki sınırlardan bağımsız olarak standart çerçevesinde yapılır. Yöntemin seçimi, varlığın kullanım yoğunluğuna göre gerekçelendirilir.
Amortismanın başlangıcı ve bitişi
Amortisman, varlık kullanıma hazır olduğunda başlar. Varlığın fiilen kullanılmaya başladığı tarih ile kullanıma hazır olduğu tarih farklı olabilir; ölçüt kullanıma hazır olmaktır.
Amortisman, varlık elden çıkarıldığında veya sınıflandırıldığında durur. Satışa hazır duran varlıklarda amortisman ayrılmaz; çünkü varlık artık kullanım yoluyla fayda üretmeyecektir. Varlığın kalıntı değeri, beklenen elden çıkarma tutarını aşarsa amortisman ayrılmaz. Faydalı ömür veya kalıntı değer tahmini değişirse, kalan dönemler için yeni tahmin uygulanır. Bu değişiklik geriye dönük düzeltme gerektirmez. Amortismanın dönem içinde başlaması hâlinde, gün veya ay esasıyla kıst amortisman uygulanır. Yöntem tutarlı biçimde sürdürülür. Amortisman kayıtları, varlık kartlarıyla izlenir. Birikmiş amortisman, varlığın defter değerini azaltır.
Maliyet modeli
Sonraki ölçümde işletme maliyet modelini veya yeniden değerleme modelini seçebilir. Maliyet modelinde varlık, maliyetinden birikmiş amortisman ve birikmiş değer düşüklüğü düşülerek gösterilir.
Maliyet modeli, daha basittir ve doğrulanması kolaydır. Ancak tarihî maliyete dayandığı için varlığın güncel değerini yansıtmaz. Uzun yıllar kullanılan taşınmazlarda defter değeri ile piyasa değeri arasında büyük fark oluşabilir. Bu nedenle kullanıcı, defter değerini piyasa değeri olarak yorumlamamalıdır. Maliyet modeli, kâr üzerinde dalgalanma yaratmaz; yeniden değerleme farkı doğurmaz. Model seçimi, varlık sınıfının tamamı için tutarlı uygulanır. Seçilen model ve varsayımlar dipnotta açıklanır. Maliyet modeli, ihtiyatlı bir yaklaşım sunar; ancak bilançonun güncelliğini sınırlar.
Yeniden değerleme modeli
Yeniden değerleme modelinde varlık, yeniden değerleme tarihindeki gerçeğe uygun değeriyle gösterilir. Değer, piyasa verilerine veya bağımsız değerleme raporuna dayanır. Değerleme düzenli aralıklarla yapılır.
Değer artışı, özkaynak içinde yeniden değerleme fazlası olarak tanınır ve diğer kapsamlı gelirde gösterilir. Aynı varlıkta önce tanınmış bir değer azalışı varsa, artış önce o tutarla sınırlı olarak kâr veya zarara yansıtılır. Değer azalışı ise önce yeniden değerleme fazlasından düşülür; fazla yetersizse kâr veya zarara yazılır. Yeniden değerlenmiş tutar üzerinden amortisman ayrılır. Varlık elden çıkarıldığında yeniden değerleme fazlası doğrudan geçmiş yıl kârlarına aktarılabilir. Model, varlık sınıfının tamamına uygulanır. Değerlemenin sıklığı ve dayanağı açıklanır. Model, bilançonun güncelliğini artırır; ancak kâr ve özkaynakta dalgalanma yaratır.
Sonraki ölçümün etkileri
Sonraki ölçüm tercihi, bilanço tutarlarını, amortismanı, kârı ve özkaynağı doğrudan etkiler. Aynı varlık iki modelde farklı defter değeriyle görünür ve farklı oranlar üretir.
Bu nedenle işletmeler arası karşılaştırma yapılırken model farkı gözetilir. Yeniden değerleme modelini kullanan işletmenin özkaynağı, diğer kapsamlı gelir kalemi nedeniyle daha yüksek görünebilir. Maliyet modelinde ise varlığın değeri zamanla aşınır. Model değişikliği, muhasebe politikası değişikliği sayılır ve geriye dönük uygulanır. Değişikliğin etkisi ve nedeni açıklanır. Sonraki ölçüm, değer düşüklüğü testiyle birlikte yürütülür. Varlığın kullanım değeri, defter değerinin altına düşerse değer düşüklüğü ayrılır. Amortisman ve değerleme kararları, yönetimin tahminlerine dayanır. Bu tahminlerin açıklanması, tablonun anlaşılması için gereklidir. Varlığın defter değeri, karar vericinin varlık hakkındaki beklentisini biçimlendirir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.