Halka Açık Ortaklıklar ve Kurumsal Yönetim

Halka açık ortaklık, sahibi ile yöneticisi ayrılmış bir şirkettir. Bu ders kurumsal yönetim ilkelerini, sermaye sistemini ve kâr dağıtımını anlatıyor.

Sahiplik ile yönetimin ayrılması

Halka açık ortaklıkta pay sahibi, şirketi yönetmez; yöneticiyi seçer ve denetler. Bu ayrılık, kurumsal yönetim sorununun kaynağıdır. Yönetici, kendi çıkarı ile ortakların çıkarı çatıştığında hangi tarafa göre karar verecektir?

Kurumsal yönetim ilkeleri, bu soruya kurumsal bir cevap verir: şeffaflık, hesap verebilirlik, adillik ve sorumluluk. İlkeler, yöneticinin iyi niyetine değil, kurullara, komitelere ve açıklama yükümlülüğüne dayanır. Denetim mekanizması kişiye değil, yapıya bağlanır.

Muhasebe bu yapının dilidir. Kararların sonucu finansal tabloda görünür; tablo açık değilse, ilkeler kâğıt üzerinde kalır. Bu nedenle kurumsal yönetim raporu ile finansal rapor birbirini doğrulamalıdır.

İlkelerin hukuki çerçevesi

Halka açık ortaklıklarda kurumsal yönetim ilkeleri, kurumsal yönetim uyum raporlarının içeriği ve yayımlanması, uyumun derecelendirilmesi ve bağımsız yönetim kurulu üyeliklerine ilişkin usul ve esaslar Kurulca belirlenir. Kurul, bu yetkiyi eşit koşullardaki şirketlere eşit kural uygulama ilkesiyle kullanır.

Kurul, payları borsada işlem gören ortaklıkların ilkelere kısmen veya tamamen uymasını zorunlu tutabilir. Uyumsuzluk hâlinde uyumu sağlayacak kararlar alabilir, hukuka aykırı işlemlerin iptali için dava açabilir. Bu yetki, ilkeleri tavsiyeden yükümlülüğe çevirebilen bir mekanizmadır.

Uyum raporu, şirketin hangi ilkeye uyduğunu, hangisine uymadığını ve nedenini açıklar. "Uymuyoruz" demek serbesttir; açıklamamak değildir. Açıklama, yatırımcının riski fiyatlamasını sağlar.

Kayıtlı sermaye sistemi

Halka açık ortaklıklar ve paylarını halka arz etmek üzere Kurula başvurmuş ortaklıklar, Kuruldan izin almak şartıyla kayıtlı sermaye sistemini kabul edebilir. Bu sistemde yönetim kurulu, esas sözleşmede belirlenen tavan içinde sermaye artırabilir.

Yetki, genel kurul tarafından en çok beş yıl için verilir ve beş yıllık dönemlerle uzatılabilir. Tavan, sınırsız bir artırma izni değildir. Şirket, her artırımda tavanı ve mevcut sermayeyi kontrol etmek zorundadır.

Sistemin bir sınırı vardır: çıkarılan paylar tamamen satılarak bedelleri ödenmedikçe veya satılamayan paylar iptal edilmedikçe yeni pay çıkarılamaz. Bu kural, kayıtlı sermayenin "açık kredi" gibi kullanılmasını engeller. Uzman, her artırımın bu şarta uyup uymadığını kayıt üzerinden izler.

Kâr dağıtımı

Halka açık ortaklıklar kârlarını, genel kurulun belirleyeceği kâr dağıtım politikası çerçevesinde ve mevzuata uygun olarak dağıtır. Politikasının varlığı, dağıtımın keyfî olmasını engeller; yatırımcı, şirketin ne yapacağını önceden bilir.

Kanunen ayrılması gereken yedek akçeler ve esas sözleşmede pay sahipleri için belirlenen kâr payı ayrılmadıkça başka yedek akçe ayrılmasına, kârın ertesi yıla aktarılmasına ve kârdan diğer kişilere pay dağıtılmasına karar verilemez. Sıra, pay sahibini korur.

Kâr payı avansı ayrı bir rejime tabidir: bir hesap döneminde verilecek toplam avans, bir önceki yıla ait dönem kârının yarısını aşamaz. Avans, gerçekleşmemiş kâra dayandığı için sınırlıdır. Aşan ödeme, sonradan zarar doğurursa sorumluluk yönetim kuruluna ve denetçiye kadar uzanır.

Genel kurul

Halka açık ortaklıklar genel kurullarını, esas sözleşmede gösterilen şekilde, şirketin internet sitesi ve Kamuyu Aydınlatma Platformu ile Kurulca belirlenen diğer yerlerde yayımlanan ilanla çağırmak zorundadır. Çağrı, toplantı tarihinden en az üç hafta önce yapılır.

Katılma ve oy kullanma hakkı, payların bir kuruluşta depo edilmesi şartına bağlanamaz. Payları kayden izlenen ortaklıklarda, merkezî kayıt kuruluşundan sağlanan liste esas alınır. Bu düzenleme, katılımı kolaylaştırmayı ve küçük pay sahibini korumayı amaçlar.

Genel kurul, yönetim kurulunun hesap verme yeridir. Finansal tabloların ibrazı, kâr dağıtımı ve ibra aynı toplantıda ele alınır. Tutanak, kimin hangi karara karşı oy verdiğini gösterecek biçimde tutulur; ayrılma ve çıkarma haklarının dayanağı bu kayıttır.

Kazanç aktarımı yasağı

Halka açık ortaklıklar ve kolektif yatırım kuruluşları ile bunların iştirak ve bağlı ortaklıkları, ilişkide bulundukları kişilerle emsallerine uygunluk, piyasa teamülleri, basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı olarak farklı fiyat, ücret veya şartlar içeren anlaşmalar yapamaz. Amaç, şirket kârının ilişkili taraflara sessizce aktarılmasını engellemektir.

Yasak, tek bir işlemi değil, işlem hacmi üretmek gibi dolaylı yolları da kapsar. Bu nedenle inceleme, fiyat karşılaştırmasıyla başlar: aynı mal veya hizmet, ilişkisiz taraflara hangi fiyatla sunulmuştur? Fark, emsal verilerle ölçülür.

Muhasebe açısından aktarım, çoğu zaman tek bir hesapta görünmez; gelir ve gider kalemlerine dağılır. Uzman, işlem bazlı listeyi ilişkili taraf açıklamalarıyla eşleştirir. Bulgu, fiyat farkı ve işlem hacmiyle sınırlandırılır; niyet değerlendirmesi yapılmaz. Kazanç aktarımı yasağı, emsale aykırı fiyat, ücret ve bedel uygulanmasını hedefler. Uzman, işlem taraflarının ilişkisini ve bedelin piyasa karşılığını karşılaştırır; farkı tutar ve tarihle gösterir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.