Prim Tahsilatı, İptal ve İade
Tahsil edilmeyen prim alacak, iptal edilen poliçe ise iade doğurur. Bu ders tahsilat, temerrüt, iptal ve iade zincirini kayda bağlıyor.
Tahsilat yöntemleri
Prim tahsilatı nakit, havale veya çekle yapılır. TTK m. 1430/2 primi nakden ödenmesi gereken bir borç olarak tanımlar; ilk taksidin nakden ödenmesi şartıyla sonraki primler için kambiyo senedi verilebilir. Bu hâlde ödeme, kambiyo senedinin tahsili ile gerçekleşir.
Muhasebe açısından çek alınması tahsilat değildir; alınan çekler hesabında izlenir ve banka tahsilatı gerçekleştiğinde nakde dönüşür. Poliçe bazında tahsilat kaydı, hangi taksidin kapandığını göstermelidir.
Kredi kartıyla yapılan ödemelerde banka ile anlaşma koşulları devreye girer. Bu tahsilatlar da prim alacağını kapatır; ancak komisyon ve blokaj süresi ayrıca izlenir. Online ödemelerde dekont numarası poliçe kaydına işlenir; numarasız ödeme, sonradan hangi poliçeye ait olduğunun bulunmasını zorlaştırır.
Taksit takibi ve muacceliyet
Taksitli poliçede her taksit kendi vadesinde takip edilir. Vadesi geçen taksit, prim alacağı hesabında yaşlandırılır; otuz, altmış ve doksan gün kırılımı tahsilat performansını gösterir.
TTK m. 1431/3 önemli bir istisna getirir: riziko gerçekleşince, ödenecek tazminata ilişkin primlerin tümü muaccel olur. Bu hüküm, hasar anında kalan taksitlerin tahsil edilmesini sağlar.
Muacceliyet, kayıtta ayrı bir işlem gerektirmez; ancak hasar dosyası ile prim alacağı birlikte okunur. Hasar ödemesinden kalan prim mahsup edilecekse bu, tazminat hesabında gösterilir.
Temerrüt ve sözleşmenin sonu
İlk taksit veya tek seferde ödenmesi gereken prim ödenmezse sigortacı üç ay içinde cayabilir. İzleyen taksitlerden biri ödenmezse sigortacı, noter veya iadeli taahhütlü mektupla on günlük süre verir ve süre sonunda sözleşmenin feshedilmiş sayılacağını ihtar eder (TTK m. 1434).
İhtarname, muhasebe kaydının dayanağıdır. İhtar tarihi, tebliğ tarihi ve verilen süre dosyada saklanır. Süre işletilmeden yapılan fesih, haksız fesih sonucunu doğurur.
Fesih, sözleşmeyi ileriye dönük sona erdirir. Geçmiş döneme ait prim borcu ortadan kalkmaz; yalnız gelecek döneme isabet eden kısım iade edilir. Caymada ise sözleşme baştan sona ermiş gibi işlem görür ve geçmiş dönem primi de yeniden hesaplanır. Bu fark, iade tutarını ve dönem sonucunu doğrudan etkiler.
İptal türleri
Poliçe iptali üç kaynaktan doğar: sigortalının talebi, sigortacının cayması veya feshi, primin hiç ödenmemesi. Her birinin muhasebe sonucu farklıdır.
Sigortalının talebiyle yapılan iptalde kazanılmamış kısım iade edilir. Kanun, sözleşme sona erdiğinde işlemeyen günlere ait ödenmiş primlerin sigorta ettirene geri verilmesini öngörür (TTK m. 1419).
Prim hiç ödenmemişse iade edilecek tutar yoktur; yalnız prim alacağı kapatılır. Bu ayrım, iade hesabının sıfır çıkması ile alacağın silinmesini karıştırmamak için önemlidir; iki durum raporda ayrı satırlarda görünür. İptal kaydı her durumda poliçe numarasına bağlanır. Zeyilname ile yapılan kısmi iptalde yalnız azaltılan teminata isabet eden prim iade edilir; poliçenin kalanı yürürlükte kalır. Bu nedenle kısmi iptal, poliçe iptaliyle aynı hesapta izlense bile ayrı satırda gösterilir.
İade hesabı
İade, gün esasına göre hesaplanır. Poliçe süresi ve prim tutarı üzerinden günlük prim bulunur, işlemeyen gün sayısıyla çarpılır. Yılın 365 gün sayıldığı hesap ile 360 gün sayıldığı hesap arasındaki fark küçük görünse de toplamda önemli olur; yöntem sözleşmede ve sistemde sabitlenmelidir.
İade, prim gelirinden düşülür; ayrı bir gider hesabı açılmaz. Bu kural, brüt prim ile net prim arasındaki ilişkiyi korur. İade sırasında acente komisyonu da geri alınır; aksi hâlde şirket, üretilmemiş prim için komisyon ödemiş olur.
İade ödemesi banka üzerinden yapılır ve poliçe dosyasına işlenir. Nakit iade yalnız istisnai hâllerde ve belge karşılığında yapılır. İade tutarı kuruş farkı nedeniyle yuvarlanıyorsa fark ayrıca kaydedilir; yuvarlama farkının prim hesabına gizlenmesi mutabakatı bozar. İade onayı, iptal gerekçesi ve hesap dökümü aynı dosyada tutulur.
İç kontrol ve mutabakat
Tahsilat, iade ve iptal kayıtları günlük olarak prim üretim kayıtlarıyla karşılaştırılır. Aynı poliçe için hem tahsilat hem iade görünüyorsa iki kayıttan biri hatalıdır.
Bankadaki prim tahsilatları ile prim alacağı hesabı mutabık kılınmalıdır. Açık kalan kalemler poliçe bazında araştırılır; sigortalı adına yapılan ancak poliçeyle eşleşmeyen ödemeler ayrı bir hesapta bekletilir.
Tahsil edilemeyen prim için ihtarname ve takip süreci başlatılır; şüpheli hâle gelen alacak ayrıca değerlendirilir. İade yetkisi ile tahsilat yetkisi ayrı kişilerde olmalıdır. Aynı kişinin hem iadeyi onaylaması hem ödemesi, usulsüzlük riskini artırır. Denetçi, iade tutarının gün hesabıyla uyumunu örneklemle test eder.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.