Prim Üretimi ve Tahakkuku
Prim, sigorta şirketinin ana gelir kalemidir ama yazılması ile kazanılması aynı an değildir. Bu ders üretim, tahakkuk ve taksit takibini kuruyor.
Üretim sürecinin aşamaları
Prim üretimi teklifle başlar. Sigorta ettiren teklifname verir, şirket riski değerlendirir, prim ve teminat belirlenir, poliçe düzenlenir. Her aşama belgeye bağlanır.
Muhasebe açısından üretim, poliçenin düzenlendiği anda doğar. Bu anda prim alacağı ve prim üretim hesabı çalışır. Tahsilat ayrı bir olaydır; prim tahsil edilmeden de üretim kaydı yapılır.
Üretim kaydı, poliçe numarası, branş, sigortalı ve prim tutarını taşımalıdır. Bu bilgiler olmadan poliçe bazlı raporlama yapılamaz; toplam prim doğru görünse de kırılım kaybolur.
Üretim sürecinde teklifin reddedilmesi de kayda değer bir olaydır. Reddedilen teklif gelir yaratmaz ama risk değerlendirmesinin sonucunu gösterir. Bu kayıt, ileride aynı riskin farklı koşullarla kabul edilip edilmeyeceğini belirler.
Brüt prim ve net prim
Poliçede yazılı prim brüt primdir. Bu tutardan acente komisyonu, vergi ve fonlar düşüldüğünde şirkete kalan net prim bulunur. Muhasebe brüt primi gelir olarak izler; kesintileri ayrı hesaplarda gösterir.
Brüt prim üzerinden hesaplanan vergiler şirketin geliri değildir. Bunlar tahsil edilip ilgili kuruma ödenen tutarlardır. Bu nedenle prim geliri ile tahsil edilen nakit aynı tutarda olmayabilir.
Reasüröre devredilen prim de brüt primin içinde görünür; devredilen kısım ayrıca gider veya yükümlülük olarak izlenir. Brüt ve net prim ayrımı, şirketin gerçek riskini gösterir.
Primin bir kısmı da teknik karşılıklara ayrılır. Şirket, tahsil ettiği primin tamamını kâr saymaz; gelecekteki hasar ve masraflar için pay ayırır. Bu ayırım, primin ne kadarının bugünün geliri olduğunu belirler.
Taksitli prim ve alacak takibi
Prim taksitli ödenebilir. İlk taksit sorumluluğun başlaması için ön koşuldur (TTK m. 1421, 1430). Kalan taksitler için prim alacağı doğar ve vade tarihine göre izlenir.
Alacak, poliçe bazında ve vade bazında takip edilir. Vadesi geçen taksit için ihtarname çıkarılır; tahsil edilemeyen tutar şüpheli alacak değerlendirmesine girer.
Taksit tahsil edildiğinde alacak kapanır ve banka hesabı borçlanır. Kısmi tahsilatta kalan bakiye alacakta kalır; yapılan tahsilat hangi taksite aitse o vadede kapatılır.
Taksit vadesi ile poliçe dönemi farklı olabilir. Bu durumda prim alacağı vadeye göre, kazanılmamış prim ise poliçe süresine göre izlenir. İki ölçü birbirine karıştırılırsa dönem sonu düzeltmesi yanlış hesaplanır.
Yenileme ve ek teminat
Süresi dolan poliçe yenilendiğinde yeni bir üretim kaydı doğar. Yenileme primi, önceki dönemin hasar performansı ve güncel tarife dikkate alınarak belirlenir.
Ek teminat verildiğinde zeyilname düzenlenir ve ek prim tahakkuk ettirilir. Teminat azaltılırsa prim iadesi doğar. Her iki işlem de aynı poliçe numarası altında izlenir.
Yenileme oranı, şirketin portföyünü koruma gücünü gösterir. Düşen yenileme oranı, fiyatlama veya hasar deneyimi sorununa işaret eder; muhasebe verisi bu analizin kaynağıdır.
Prim üretim raporları
Şirket, prim üretimini branş, kanal ve bölge bazında raporlar. Acente kanalı, doğrudan satış ve broker kanalı ayrı izlenir. Bu kırılım, dağıtım maliyetini ve kârlılığı gösterir. Aynı branşta kanal bazlı prim karşılaştırması, acente verimliliğini ve doğrudan satışın payını ortaya koyar.
Rapor, tahakkuk eden prim ile tahsil edilen primi ayrı gösterir. İkisi arasındaki fark prim alacağıdır. Bu fark büyüyorsa tahsilat süreci zayıflıyor demektir.
Branş bazlı prim, karşılık ve hasar oranıyla birlikte okunur. Tek başına prim büyüklüğü başarı göstergesi değildir; primin kazanılıp kazanılmadığı ve hasarla ilişkisi önemlidir.
Raporun dönemsel karşılaştırması da yapılır. Aynı ayın önceki yıl ile karşılaştırılması, mevsimsellikten kaynaklanan dalgalanmayı gerçek eğilimden ayırır. Kanal payındaki ani değişim ayrıca incelenir; tek bir acentenin üretimi toplamı bozabilir. Bu inceleme, raporun yorumunu güçlendirir ve yönetim kararlarına dayanak olur.
İç kontrol
Prim kaydı, poliçe ve tahsilat belgesiyle eşleşmelidir; eşleştirme günlük ve poliçe bazında yapılır. Aynı poliçe için iki kez tahakkuk yapılmışsa prim üretimi şişer; bu hata ancak poliçe bazlı kontrolle bulunur.
Poliçe iptal edildiğinde üretim kaydı ters kayıtla kapatılır. Tahsil edilmiş prim varsa iade süreci başlar. İptal tarihi ile muhasebe tarihi arasındaki fark, dönem sonuçlarını etkiler.
Yetki kontrolü de gereklidir. Poliçe düzenleme, prim değiştirme ve iptal yetkileri ayrı kişilerde olmalıdır. Aynı kişinin hem üretim hem tahsilat yapması, usulsüzlük riskini artırır.
Prim kayıtlarının günlük kapanışı da yapılmalıdır. Gün sonunda üretim, tahsilat ve iade tutarları mutabık kılınır. Ertesi güne devreden fark, hangi poliçeden kaynaklandığının bulunmasını zorlaştırır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.