Sigorta Sözleşmesi, Prim ve Teminat

Poliçe bir kâğıt değil, karşılıklı yükümlülükler bütünüdür. Bu ders prim borcunu, teminat kapsamını ve sözleşmenin sona ermesini muhasebeye bağlıyor.

Poliçe ve zeyilname

Sigorta poliçesi, tarafların haklarını, temerrüt hükümlerini ve genel şartları içerir; kolay okunacak biçimde düzenlenir (TTK m. 1425). Poliçe, sözleşmenin kurulduğunu gösteren ana belgedir.

Sözleşmede değişiklik yapıldığında zeyilname düzenlenir. Teminat tutarı artırılırsa ek prim, azaltılırsa prim iadesi doğar. Muhasebe kaydı zeyilnamenin tarihine ve tutarına dayanır.

Poliçenin ekleri teklifnameden farklı hükümler içeriyorsa ve bu fark sigorta ettirenin aleyhineyse, ilgili hüküm geçersizdir (m. 1425/2). Bu kural, prim hesabının dayanağını da etkiler.

Poliçede başlangıç ve bitiş tarihi, sigortalı, teminat tutarı, prim ve muafiyet yazılıdır. Bu alanlar muhasebe kaydının kontrol listesidir. Tarihi geçmiş poliçeye prim tahakkuku yapılmaz; tutarı eksik poliçe hasarda eksik tazminat doğurur. Bu nedenle poliçe kontrolü her tahakkuktan önce yapılır.

Prim borcu ve ödeme

Sigorta ettiren, sözleşmede kararlaştırılan primi ödemekle yükümlüdür; aksi kararlaştırılmadıkça prim peşin ödenir (TTK m. 1430). Prim nakden ödenir; ilk taksidin nakden ödenmesi şartıyla sonraki primler için kambiyo senedi verilebilir.

Prim taksitliyse, ilk taksit sözleşmenin yürürlüğü için ön koşuldur. Kalan taksitler için alacak doğar ve vadesi geldikçe takip edilir. Poliçe primi brüt tutar üzerinden izlenir; acente komisyonu ayrı hesaplanır.

Prim tahsil edilmediğinde şirket ihtarname çıkarır. Temerrüt hükümleri poliçede yazılıdır; süre sonunda sözleşme feshedilebilir.

İhtarname tarihi ve tebliğ belgesi dosyada saklanır. Bu belge olmadan fesih işlemi yapılamaz; aksi hâlde şirket haksız fesih nedeniyle sorumlu olur.

Sorumluluğun başlangıcı

Sigortacının sorumluluğu kural olarak primin veya ilk taksidin ödenmesiyle başlar (m. 1421). Kara ve denizde eşya taşıma sigortalarında ise sözleşmenin yapılmasıyla başlar.

Bu hüküm, muhasebe açısından kritiktir. Prim ödenmeden sorumluluk başlamadığı için risk kaydı da açılmaz. Prim ödendiğinde hem nakit girişi hem teminat yükümlülüğü doğar.

Uygulamada bazı poliçelerde sorumluluk özel şartla daha erken başlatılabilir. Bu durumda prim alacağı doğmuş, tahsilat henüz yapılmamıştır; iki olay ayrı kaydedilir.

Sorumluluk başlamadığı hâlde prim tahsil edilmişse, alınan para henüz gelir değildir. Sözleşme başlayana kadar avans veya alınan primler hesabında bekletilir. Bu kayıt, olası iadeyi de kolaylaştırır.

Teminat kapsamı ve istisnalar

Teminat, poliçede yazılı rizikoları kapsar. Kapsam dışı hâller genel ve özel şartlarda açıkça belirtilir. SEDDK tarafından onaylanan genel şartlar, sözleşmenin ana muhtevasını belirler (5684 m. 11).

Teminatın kapsamı, hasar anındaki tazminat hesabının temelidir. Poliçe dışı bir riziko gerçekleşirse ödeme yapılmaz; yapılan ödeme varsa geri alınır. Bu nedenle hasar dosyasında poliçe ve zeyilname birlikte incelenir.

Sigortacı, rizikonun veya tazminatın kapsamını belirlemek için yapılan makul giderleri, faydasız kalsa bile ödemek zorundadır (m. 1426). Bu giderler hasar maliyetine eklenir. Eksper ücreti, kurtarma masrafı ve bilirkişi gideri bu kapsamda değerlendirilir; belgesiz gider ödemeye esas alınmaz.

Cayma, fesih ve prim iadesi

Sigorta ettiren, sigortacının sorumluluğu başlamadan önce kararlaştırılmış primin yarısını ödeyerek sözleşmeden cayabilir (m. 1430/3). Cayma hâlinde ödenen primin bir kısmı iade edilir.

Rizikonun bildirilmemesi veya yanlış bildirilmesi hâlinde sigortacı cayabilir ya da prim farkı isteyebilir (m. 1439). Prim farkı on gün içinde kabul edilmezse sözleşmeden cayılmış sayılır.

Prim iadesi, prim gelirinden düşülür; ayrı bir gider hesabı açılmaz. İade, sözleşmenin geriye dönük sona ermesi anlamına geldiği için kazanılmamış kısım üzerinden hesaplanır.

Fesih, caymadan farklıdır. Cayma sözleşmeyi baştan ortadan kaldırır; fesih yürürlükteki sözleşmeyi ileriye dönük sona erdirir. Muhasebede caymada geçmiş prim iade edilir, fesihte yalnız gelecek döneme ait kısım iade edilir.

Muhasebeye yansıma

Prim yazıldığında brüt prim alacağı doğar. Tahsil edilen kısım banka veya kasa hesabına, edilmeyen kısım prim alacakları hesabına yazılır. Poliçe iptal edilirse alacak kapatılır.

Peşin alınan primin gelecek döneme ait kısmı gelir olarak hemen tanınmaz. Sözleşme süresine yayılan bu kısım, kalan teminat yükümlülüğü olarak izlenir ve dönem içinde kazanıldıkça gelire dönüşür.

Bu ayrım, şirketin prim gelirini olduğundan yüksek göstermesini önler. Poliçe bazında prim, tahsilat ve kazanılmamış tutar birlikte izlenmelidir; aksi hâlde sözleşme bazlı kârlılık hesaplanamaz.

Bu izleme, yenileme döneminde de kullanılır. Süresi dolan poliçenin yenilenip yenilenmediği, primin tahsil edilip edilmediği ve hasar geçmişi aynı dosyada görülür. Yenileme kararı bu verilere dayanır.

Poliçe dosyası ile muhasebe kaydı arasındaki bağ, poliçe numarası üzerinden kurulur ve her tahsilatta yeniden doğrulanır; kopuk bağ, kayıt dışı tahsilat işaretidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.