Teknik Karşılıklar ve TFRS 17 Ölçümü
Karşılık, şirketin üstlendiği riskin bilançodaki karşılığıdır. Bu ders kazanılmamış prim, devam eden riskler ve TFRS 17 ölçümünü kuruyor.
Karşılık neden ayrılır
Sigorta şirketi, tahsil ettiği primin tamamına sahip değildir. Primin bir kısmı henüz sağlanmamış teminata, bir kısmı ileride ödenecek tazminata karşılık gelir. Karşılık, bu yükümlülüğü bilançoda görünür kılar.
5684 sayılı Kanun m. 16/1, sigorta ve reasürans şirketlerinin sözleşmelerden doğan yükümlülükleri için yeteri kadar karşılık ayırmasını zorunlu tutar. Karşılık, ihtiyari bir tercih değil, kanuni bir yükümlülüktür.
Karşılık ayırmamak, dönem kârını olduğundan yüksek gösterir. Bu nedenle karşılık hesabı, hem denetimin hem de düzenleyici raporlamanın odağındadır. Teknik karşılıklar tek bir hesaptan oluşmaz; kazanılmamış primler, devam eden riskler, dengeleme, muallak tazminat ve hayat branşında matematik karşılık ayrı ayrı hesaplanır. Her biri farklı bir riski ölçer.
Kazanılmamış primler karşılığı
Kazanılmamış primler karşılığı, yazılan brüt primin gün esasına göre takip eden döneme sarkan kısmından oluşur (5684 m. 16/2). Poliçe süresi boyunca prim kazanılır; dönem sonunda henüz kazanılmamış kısım karşılığa aktarılır.
Hesap gün esasına dayanır. Yıllık poliçede primin her günü için eşit kazanım varsayılır. Bu varsayım her branşta gerçeği yansıtmayabilir; riskin dönem içinde farklı dağıldığı branşlarda özel hesap yöntemi kullanılır.
Reasürans ve retrosesyon işlemlerinde gün esası uygulanamıyorsa sekizde bir esası kullanılabilir. Bu yöntem, karşılığı primin sekizde biri üzerinden hesaplar; kolaylık sağlar ama gerçeğe yakınlığı sınırlıdır. Dönem içinde yapılan zeyilnameler ve iptaller karşılığı değiştirir. Ek prim kalan süreye yayılır, iade edilen prim ise karşılıktan düşülür. Bu hareketler poliçe bazında izlenmezse karşılık toplamı doğru görünse de kırılım bozulur.
Devam eden riskler ve dengeleme karşılığı
Kazanılmamış primler karşılığı, taşınan risk ve beklenen masraf düzeyine göre yetersiz kalırsa devam eden riskler karşılığı ayrılır (5684 m. 16/3). Yani prim, gelecekteki hasarı karşılamaya yetmiyorsa ek karşılık gerekir.
Dengeleme karşılığı ise ilerideki dönemlerde tazminat oranlarındaki dalgalanmaları dengelemek için ayrılır. Bu karşılık, olağanüstü hasar yıllarının etkisini dönemlere yayar.
Her iki karşılık da kazanılmamış primler karşılığından ayrı hesaplarda izlenir. Aynı hesapta birleştirilirlerse, hangi riskin ne kadar karşılandığı görülemez. Bu nedenle her karşılık türü için ayrı alt hesap açılır ve hareketler dönem içinde izlenir.
Hayat branşı ve muallak tazminat
Hayat branşında matematik karşılık öne çıkar. Bu karşılık, poliçede taahhüt edilen gelecekteki ödemelerin bugünkü değerini gösterir; aktüeryal varsayımlarla hesaplanır.
Muallak tazminat karşılığı her iki branşta da ayrılır. İhbar edilmiş ve tutarı kesinleşmemiş hasarları kapsar. Hasar gelişimi izlendikçe karşılık güncellenir.
Hayat branşında karşılık, yatırım getirisiyle birlikte okunur. Faiz varsayımı değişirse matematik karşılık da değişir; bu değişim prim kaydını etkilemez, yalnız yükümlülüğü etkiler. Karşılığın hesabında kullanılan ölüm ve yaşam varsayımları, şirketin deneyimiyle güncellenir. Varsayım ile gerçekleşme arasındaki fark, dönem sonunda ayrıca analiz edilir.
TFRS 17 ölçümü
TFRS 17, sigorta sözleşmelerini kalan teminat yükümlülüğü ve oluşmuş hasar yükümlülüğü olarak ikiye ayırır. Kalan teminat yükümlülüğü henüz sağlanmamış teminatı, oluşmuş hasar yükümlülüğü ihbar edilmiş ve ödenmemiş tazminatları kapsar.
Genel modelde yükümlülük üç bileşenden oluşur: gelecekteki nakit akışlarının bugünkü değeri, risk düzeltmesi ve sözleşmeye ilişkin marj. Risk düzeltmesi belirsizliğin fiyatı, marj ise sözleşmeden beklenen kârdır.
Kısa süreli sözleşmelerde prim dağıtımı yaklaşımı basitleştirilmiş ölçüm sağlar. Yatırım getirisinin sigortalıyla paylaşıldığı sözleşmelerde değişken ücret yaklaşımı kullanılır. Yaklaşım seçimi, sözleşmenin niteliğine göre yapılır ve dipnotta açıklanır. Sözleşmeler, benzer risk ve yönetim uygulamalarına göre gruplara ayrılır; grup, ölçümün ve kârlılık takibinin birimidir. Gruplama keyfî yapılamaz, çünkü marjın ne zaman kâra dönüşeceğini belirler.
Kayıt ve dönem sonu
Dönem sonunda kazanılmamış primler karşılığı kaydı yapılır: prim gelirinden ilgili tutar düşülür, karşılık hesabı alacaklanır. Ertesi dönem karşılık çözülür ve gelir yeniden tanınır. Çözüm, poliçenin kalan süresine göre aylık yapılır. Karşılık hesabının bakiyesi, yürürlükteki poliçelerin kalan primleriyle her ay mutabık kılınır. Bu mutabakat, karşılığın keyfî tutulmadığını gösterir.
Karşılık hareketleri gelir tablosunda ayrı satırda gösterilir. Brüt karşılık ile reasürör payı ayrı izlenir; net karşılık bu ikisinin farkıdır. Reasürör payının unutulması, yükümlülüğü olduğundan büyük gösterir.
Denetçi, karşılık hesabının poliçe bazında yeniden hesaplanmasını ve önceki dönemle tutarlılığını test eder. Yöntem değişikliği varsa gerekçesi ve etkisi açıklanmalıdır. Aktüer raporu ile muhasebe kaydı arasındaki bağ da bu aşamada kurulur. Aktüer varsayımı değiştirdiğinde muhasebe yeni tutarı kaydeder; eski kayıt silinmez, düzeltme kaydı yapılır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.