Yatırım Faaliyetleri ve Finansal Varlıklar
Toplanan prim, ödenene kadar yatırımda durur. Bu ders varlık sınıflarını, değerlemeyi ve yatırım gelirinin kaydını kuruyor.
Yatırımın işlevi
Sigorta şirketi, tahsil ettiği primi hemen tazminat olarak ödemez. Para, hasar gerçekleşene kadar yatırımda tutulur ve bu sürede gelir üretir. Yatırım geliri, sigortacılık faaliyetinin ayrılmaz parçasıdır.
5684 sayılı Kanun m. 17/1, şirketlerin yurt içinde akdettikleri sözleşmelerden doğan taahhütlerine karşılık teminat ayırmasını zorunlu tutar. Bu teminat, karşılıkları karşılayacak varlıklarla beslenir.
Yatırım politikası bu nedenle iki hedef arasında dengelenir: yeterli getiri ve yükümlülüğü karşılayacak likidite. Yükümlülüğün vadesi ile varlığın vadesi uyumsuzsa şirket, hasar ödemesinde zorlanabilir. Bu nedenle varlık ve yükümlülük yönetimi birlikte yapılır; kısa vadeli yükümlülüğe uzun vadeli varlık eşleştirilmez. Eşleştirme, faiz ve kur riskini de azaltır. Yatırım kararı, aktüeryal nakit akış projeksiyonuna dayanır.
Varlık sınıfları
Şirket portföyünde mevduat, devlet tahvili, özel sektör borçlanma aracı, hisse senedi, yatırım fonu ve gayrimenkul bulunabilir. Her sınıfın riski, getirisi ve likiditesi farklıdır.
Mevduat ve devlet tahvili düşük riskli ve likit kabul edilir; karşılık teminatında ağırlıkları yüksektir. Hisse senedi ve gayrimenkul daha yüksek getiri vaat eder ama değer dalgalanması büyüktür.
Portföy dağılımı, şirketin risk iştahını ve yükümlülük yapısını yansıtır. Dağılımın dönem içinde değişmesi, yatırım kararlarının sonucudur ve raporlanır. Menkul kıymetler genellikle saklayıcı kuruluşta tutulur; şirketin kaydı ile saklayıcı ekstresi dönem sonunda karşılaştırılır. Bu karşılaştırma, varlığın varlığını doğrulayan temel kontroldür.
Finansal varlıkların sınıflandırılması
TFRS 9, finansal varlıkları iş modeli ve sözleşmeye bağlı nakit akışlarının özelliğine göre sınıflandırır. Nakit akışları yalnız anapara ve faizden oluşuyorsa ve iş modeli vadeye kadar tahsilat ise varlık itfa edilmiş maliyetle ölçülür.
Varlık hem tahsilat hem satış amacıyla tutuluyorsa gerçeğe uygun değer değişimi diğer kapsamlı gelire yansıtılır. Alım satım amacıyla tutulan varlıklar ise gerçeğe uygun değer değişimi kâr veya zarara yansıtılarak ölçülür.
Sınıflandırma, değerleme farkının nereye yazılacağını belirler. Aynı tahvilin farklı sınıfta izlenmesi, dönem kârını değiştirir. Bu nedenle sınıf seçimi belgelenir ve tutarlı uygulanır.
Değerleme
Vergi mevzuatı menkul kıymetler için ayrı ölçüler öngörür. Hisse senetleri ile fon portföyünün en az yüzde elli biri Türkiye'de kurulmuş şirketlerin hisselerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri alış bedeliyle; bunlar dışındaki menkul kıymetler borsa rayiciyle değerlenir (VUK m. 279).
Borsa rayici yoksa veya muvazaalı oluştuğu anlaşılırsa, alış bedeline vadedeki gelirin isabet eden kısmı eklenerek değerleme yapılır. Bu yöntem, tahvilin faiz gelirini fiyata yansıtır. İtfa edilmiş maliyetle izlenen borçlanma araçlarında alış bedeli ile nominal arasındaki fark, vade boyunca faiz gelirine dağıtılır. Bu dağıtım, etkin faiz yöntemiyle yapılır ve her dönem yeniden hesaplanır.
Finansal tablo ile vergi beyanı farklı ölçüler kullanabilir. Bu fark, ertelenmiş vergi ve mutabakat tablosunda açıklanır; kayıtlar birbirine karıştırılmaz.
Yatırım gelirinin kaydı
Faiz geliri, tahakkuk esasına göre dönem içinde işleyen kısım için kaydedilir. Kupon ödemesi beklenmeden dönem sonunda faiz tahakkuku yapılır. Temettü geliri ise tahsil hakkı doğduğunda tanınır.
Satışta oluşan fark, varlığın taşındığı sınıfa göre kâr veya zarara ya da diğer kapsamlı gelire yazılır. Satış kârı, yatırım gelirinden ayrı gösterilir; ikisinin toplamı yatırım performansını verir.
Gelir kaydı, varlık hareketiyle eşleşmelidir. Satılan bir tahvilin faizinin satıştan sonra da tahakkuk ettirilmesi, geliri mükerrer gösterir. Kira geliri olan gayrimenkulde tahakkuk, sözleşmedeki dönemlere göre yapılır. Gelir türleri raporda ayrı satırlarda gösterilir; böylece hangi varlığın ne kazandırdığı görülür.
Likidite, risk ve denetim
Şirket, beklenen hasar ödemelerini karşılayacak likit varlık bulundurmalıdır. Tüm portföyün uzun vadeli varlıkta tutulması, hasar yılında zorunlu satışa ve zarara yol açar.
Piyasa riski, kredi riski ve likidite riski ayrı ayrı izlenir. Karşı tarafın kredi kalitesi düşerse varlık değer kaybeder; bu durum beklenen zarar karşılığı ile karşılanır.
Denetçi, varlıkların gerçekten şirkete ait olduğunu, saklama kayıtlarıyla uyumunu ve değerleme yönteminin tutarlılığını test eder. Teminat olarak gösterilen varlıklar ayrıca izlenir; bunlar serbestçe satılamaz. Serbest varlık ile teminata konu varlığın ayrılması, şirketin gerçek likiditesini gösterir. Denetçi bu ayrımı saklama kayıtları ve teminat mektuplarıyla doğrular. Portföyün dönem içindeki alım satım hareketleri de test edilir; kaydı bulunmayan bir satış, gelir veya zararın gizlendiği anlamına gelir. Yatırım kararları yetki sınırları içinde alınır ve her işlem ayrı ayrı belgelenir, arşivde saklanır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.