Anonim Şirketlerde Kuruluş ve Sermaye

Anonim şirketin tanımını, esas sermaye yapısını, kuruluş iradesini, esas sözleşmenin şeklini ve ayni sermaye değerlemesini açıklar.

Anonim şirketin tanımı ve temel özellikleri

Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu bulunan şirkettir. Paylara bölünmüş sermaye yapısı, ortaklık haklarının devredilebilir paylarla temsil edilmesini sağlar. Ortakların sorumluluğu koydukları sermaye ile sınırlıdır.

Bu yapı, geniş kitlelerden sermaye toplanmasına imkân verir. Pay sahiplerinin kimliği, şirketin işleyişi bakımından limited şirkete göre daha az belirleyicidir. Buna karşılık kurumsal yönetim, organlar ve pay sahipliği hakları daha ayrıntılı kurallara bağlanmıştır. Muhasebe düzeni de bu kurumsal yapıyı yansıtacak biçimde kurulmalıdır. Pay sahiplerinin şirket yönetimine katılımı genel kurul aracılığıyla olur; günlük yönetim yönetim kurulundadır. Bu ayrım, küçük pay sahiplerinin haklarının korunmasını kolaylaştırır. Şirketin kurumsal yapısı büyüdükçe kayıt ve raporlama ihtiyacı da artar.

Esas sermaye ve asgari tutar

Tamamı esas sözleşmede taahhüt edilmiş bulunan sermayeyi ifade eden esas sermaye ellibin Türk Lirasından az olamaz. Bu tutar, şirketin alacaklılara karşı asgari güvencesini oluşturur. Sermayenin tamamının taahhüt edilmesi kuruluşun temel koşuludur.

Esas sermaye, payların itibari değerleri toplamına eşittir. Sermaye artırımı veya azaltımı bu toplamı değiştirir; pay devri ise değiştirmez. Bilançoda sermaye hesabı, esas sözleşmede yazılı tutarı göstermelidir. Kayıtla sözleşme arasındaki fark, mutlaka düzeltilmelidir. Asgari sermayenin altında kuruluş tescil edilemez; sonraki azaltımlarda da bu sınır korunur. Sermayenin tamamının taahhüt edilmiş olması, ödenmiş olması anlamına gelmez. Bu nedenle taahhüt ile tahsilat ayrı izlenir. Ödenmemiş kısım için ortaklara yazılı çağrı yapılmalıdır. Çağrıya uyulmaması hâlinde kanuni yaptırımlar uygulanır.

Kuruluş iradesi

Şirket, kurucuların kanuna uygun olarak düzenlenmiş esas sözleşmede sermayenin tamamını ödemeyi şartsız taahhüt ettikleri ve anonim şirket kurma iradelerini açıkladıkları sözleşmeyi imzalamalarıyla kurulur. İmzaların noterce onaylanması veya sicil müdürü yahut yardımcısı huzurunda atılması gerekir.

Kuruluş iradesinin koşulsuz olması, sermaye taahhüdünün şarta bağlanamayacağı anlamına gelir. Şartlı taahhüt, kuruluş işlemini sakatlayabilir. Kurucuların kimlik bilgileri, taahhüt ettikleri paylar ve ödeme planı esas sözleşmede açıkça yer almalıdır. Bu bilgiler muhasebe kayıtlarının da dayanağıdır. Kurucuların pay taahhütleri, ödeme planı ve varsa ayni katkıları sözleşmede ayrı ayrı gösterilmelidir. Şartsız taahhüt ilkesi, sonradan vazgeçme imkânını ortadan kaldırır. Kuruluş giderlerinin hangi ortak tarafından ödendiği cari hesaplarda izlenmelidir. Bu kayıtlar, ilk genel kurulun bilgisine sunulur. Eksik bilgi, sonraki dönemlerde düzeltme gerektirir.

Esas sözleşmenin şekli

Esas sözleşmenin yazılı şekilde yapılması ve bütün kurucuların imzalarının noterce onaylanması veya esas sözleşmenin ticaret sicili müdürü yahut yardımcısı huzurunda imzalanması şarttır. Bu şekil, kuruluş belgesinin güvenilirliğini sağlar. Şekle aykırılık, tescil öncesinde düzeltilmelidir.

Esas sözleşmede şirketin unvanı, merkezi, konusu, sermayesi, payların dağılımı ve organların oluşumu yer alır. Kurucuların pay taahhütleri ile ödeme takvimi ayrıntılı gösterilmelidir. Ekler ve vekâletnameler dosyada tam olmalıdır. Sözleşme metni ile kayıtlar arasındaki uyum ilk kontrol noktasıdır. Esas sözleşme değişiklikleri de aynı şekil kurallarına tabidir. Değişiklik kararı genel kurulda alınır ve tescil edilir. Kayıtlar, en son tescil edilmiş sözleşme metnine göre tutulmalıdır. Eski metinlerin arşivlenmesi, değişikliklerin izlenmesini kolaylaştırır. Bu uyum, sonraki denetimlerde ispat kolaylığı sağlar.

Ayni sermayenin değerlenmesi

Konulan ayni sermaye ile kuruluş sırasında devralınacak işletmelere ve ayınlara, şirket merkezinin bulunacağı yerdeki asliye ticaret mahkemesince atanan bilirkişilerce değer biçilir. Bu düzenleme, ayinin gerçek değeriyle sermayeye yazılmasını amaçlar. Bilirkişi raporu olmadan ayni sermaye kaydı oluşturulmamalıdır.

Değerleme raporu, hem sermaye hesabının hem de ilgili varlık hesabının dayanağıdır. Raporun tarihi ile tescil tarihi arasındaki süre uzunsa değerin güncelliği sorgulanmalıdır. Ayni varlığın şirkete fiilen devri tapu veya ilgili sicil kaydıyla tamamlanır. Devir tamamlanmadan yapılan kayıt, bilançoda var olmayan bir varlık gösterir. Bilirkişi raporunda değerlemenin dayanakları ve kullanılan yöntem açıkça yazılmalıdır. Ayni varlığın üzerinde ipotek veya haciz bulunmaması gerekir. Değer düşüklüğü riski varsa bu durum raporda belirtilmelidir. Raporun bir nüshası kuruluş dosyasında saklanır. Taşınmazın tapu kaydı ile şirket kayıtları karşılaştırılmalıdır.

Kuruluşun muhasebeleştirilmesi

Kuruluş kaydı, esas sözleşmede yazılı sermaye tutarı üzerinden yapılır. Kurucuların taahhütleri sermaye hesabına alacak, ödenmeyen kısım ortaklardan alacaklar hesabına borç kaydedilir. Nakdî ödemeler banka hesabında, ayni katkılar ilgili varlık hesaplarında izlenir.

Kuruluş giderleri ayrı bir kalem olarak belgelenir. Tescilden önce yapılan işlemlerin niteliği dikkatle değerlendirilmelidir. İlk bilançonun doğruluğu, bu aktarımların eksiksiz izlenmesine bağlıdır. Sermaye hesabı, ortaklardan alacaklar ve banka hesapları her dönem sonunda karşılaştırılmalıdır. Sermaye hesabındaki tutar ile esas sözleşmedeki tutar her dönem sonunda karşılaştırılmalıdır. Ödenmeyen sermaye için faiz veya yaptırım uygulanacaksa dayanak belge aranır. Ayni katkıların sigorta ve bakım giderleri şirket gideri olarak izlenir. İlk yılın kayıtları, sonraki dönemlerin karşılaştırma tabanını oluşturur. Bu nedenle kuruluş kayıtları ayrıntılı tutulmalıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.