Şirketlerde Birleşme, Bölünme ve Tür Değiştirme
Birleşme, bölünme ve tür değiştirmeye uygulanacak hükümleri, külli halefiyet ilkesini ve bu işlemlerin muhasebeye etkisini açıklar.
Uygulanacak hükümler
Ticaret şirketlerinin birleşmelerine, bölünmelerine ve tür değiştirmelerine 134 ilâ 194 üncü maddeler uygulanır. Bu ortak çerçeve, farklı şirket türleri arasında yapısal işlemlerin aynı ilkelere göre yürütülmesini sağlar. İşlemin türüne göre ek hükümler de dikkate alınır.
Birleşme ve bölünme, genel kurul kararı ve sözleşme değişikliği gerektirir. Alacaklıların korunmasına yönelik bildirim ve teminat hükümleri bu sürecin parçasıdır. İşlem öncesi finansal tablolar ve değerleme raporları hazırlanmalıdır. Kayıtların, tescil belgeleriyle uyumlu olması gerekir. Birleşme ve bölünme planlarında işlemin amacı, tarafları ve zaman çizelgesi yer almalıdır. Alacaklılara yapılan bildirimlerin belgeleri saklanır. Değerleme raporları, pay değişim oranının hesabına dayanak oluşturur. Genel kurul kararları tescil öncesi alınmalıdır. Tüm belgelerin birbiriyle tutarlı olması gerekir.
Birleşmenin etkisi
Birleşmeyle devralan şirket, devrolunan şirketin malvarlığını bir bütün hâlinde devralır. Birleşmeyle devrolunan şirket sona erer ve ticaret sicilinden silinir. Bu sonuç, külli halefiyet ilkesinin doğrudan yansımasıdır; ayrı bir devir işlemine gerek kalmaz.
Devralan şirket, devrolunan şirketin borçlarından da sorumlu olur. Bu nedenle birleşme öncesi borç ve yükümlülüklerin tam olarak tespit edilmesi gerekir. Bilanço kalemlerinin birleştirilmesinde aynı nitelikteki hesaplar karşılaştırılmalıdır. Şerefiye veya negatif şerefiye gibi farklar ayrıca değerlendirilir. Devralınan borçların tutarı, birleşme sözleşmesinde ve bilançoda açıkça görünmelidir. Şarta bağlı yükümlülükler ayrıca değerlendirilir. Devralan şirketin öz kaynak yapısı, birleşme sonrası yeniden hesaplanır. Ortakların pay oranları pay defterine işlenir. Birleşme giderleri dönem gideri olarak izlenir.
Bölünme türleri
Bir şirket tam veya kısmi bölünebilir. Tam bölünmede şirketin malvarlığı bütünüyle yeni şirketlere geçer ve şirket sona erer. Kısmi bölünmede malvarlığının bir kısmı ayrılarak yeni bir şirkete veya mevcut bir şirkete devredilir.
Bölünme, pay sahiplerinin haklarını koruyacak biçimde yapılmalıdır. Bölünen şirketin pay sahiplerine yeni şirkette pay verilmesi esastır. Bölünme planı ve raporu hazırlanmalı, alacaklılara bildirim yapılmalıdır. Devredilen varlık ve borçların listesi muhasebe kayıtlarının dayanağıdır. Bölünme planında hangi varlık ve borcun hangi şirkete geçeceği kalem kalem gösterilmelidir. Pay sahiplerine verilecek payların oranı planda yer alır. Alacaklıların itiraz hakkı kullanılabilmelidir. Devredilen kalemlerin defter değerleri ile gerçek değerleri karşılaştırılır. Farkların nedeni açıklanmalıdır.
Tür değiştirme
Bir şirket hukuki şeklini değiştirebilir. Yeni türe dönüştürülen şirket eskisinin devamıdır. Bu süreklilik ilkesi, hak ve borçların kendiliğinden yeni türe geçmesi sonucunu doğurur. Ayrı bir tasfiye yapılmaz.
Tür değiştirme kararı genel kurulda alınır ve yeni türe ilişkin sözleşme hazırlanır. Sermaye, ortak sayısı ve organ yapısı yeni türün kurallarına uygun hâle getirilmelidir. Mevcut bilanço kalemleri yeni türün hesap planına aktarılır. Aktarım sırasında oluşan farklar açıklanmalıdır. Yeni türün asgari sermaye ve ortak sayısı kuralları önceden kontrol edilmelidir. Mevcut sözleşmelerin yeni türe uyarlanması gerekebilir. Çalışanlara ve iş ortaklarına yapılan bildirimler planlanmalıdır. Tescil tarihi, yeni türün hak ve borçlarının başlangıcıdır. Kayıtlar bu tarihe göre düzenlenir.
Birleşmenin muhasebeleştirilmesi
Birleşme kayıtlarında devrolunan şirketin varlık ve borçları gerçek değerleriyle devralan şirketin kayıtlarına alınır. Devralma bedeli ile net varlık değeri arasındaki fark şerefiye veya negatif şerefiye olarak izlenir. Bu farkın hesaplanması, değerleme raporuna dayanmalıdır.
Devrolunan şirketin sermaye hesabı kapatılır; yerine devralan şirketin sermaye yapısı geçer. Ortakların yeni payları pay defterine işlenir. Birleşme giderleri belgeye dayandırılır. Birleşme sonrası ilk bilanço, tüm devralınan kalemleri eksiksiz göstermelidir. Şerefiye tutarının sonraki dönemlerde değer düşüklüğü açısından izlenmesi gerekir. Devralınan stok ve duran varlıkların gerçek değerlemesi belgeye dayanmalıdır. Birleşme sonrası ilk bilanço, açılış bilançosu niteliği taşır. Karşılaştırmalı tablolar için önceki dönem verileri yeniden düzenlenebilir. Bu düzenleme dipnotta açıklanır.
Bölünme ve tür değiştirmede kayıt düzeni
Bölünmede devredilen varlık ve borçlar, bölünme planındaki listeye göre kayıtlardan çıkarılır. Karşılığında alınan paylar veya alacaklar ilgili hesaplara yazılır. Kalan kalemler, bölünen şirketin devam eden yapısını yansıtmalıdır. Plan ile kayıt arasındaki uyum denetlenmelidir.
Tür değiştirmede tüm hesaplar yeni türün hesap planına aktarılır. Aktarım tablosu, eski ve yeni hesap eşleştirmesini göstermelidir. Sözleşme, tescil ve kayıt tarihleri birbiriyle tutarlı olmalıdır. Ortaklara yapılan bildirimler yazılı olarak saklanır. Bölünme sonrası kalan şirketin bilançosu, devredilen kalemler çıkarıldıktan sonra yeniden düzenlenir. Tür değiştirmede hesap eşleştirme tablosu dosyada saklanır. Ortakların pay oranları değiştiyse pay defteri güncellenir. Tescil belgeleri ile kayıt tarihleri uyumlu olmalıdır. Bildirimler yazılı olarak arşivlenir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.