Kıymetli Evrak ve Kambiyo Senetleri

Kıymetli evrakın tanımını, devir kurallarını; poliçe, bono ve çekin unsurlarını, sorumluluk rejimini, başvurma haklarını ve zamanaşımını açıklar.

Kıymetli evrakın tanımı ve ilkeleri

Kıymetli evrak, içerdiği hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve başkalarına devredilemediği senetlerdir. Hak ile senet arasındaki bu bağlılık, kıymetli evrakın temel özelliğidir. Senedin zilyetliği, hakkın kullanılması ve devri bakımından belirleyicidir.

Kıymetli evrakın borçlusu, ancak senedin teslimi karşılığında ödeme ile yükümlüdür. Hile veya ağır kusur bulunmadıkça borçlu, vade geldiğinde senedin niteliğine göre alacaklı olduğu anlaşılan kişiye ödeme yapmakla borcundan kurtulur. Bu kural, borçlunun ödeme güvenliğini korur.

Mülkiyet veya sınırlı bir ayni hak kurulması amacıyla kıymetli evrakın devri için her hâlde senet üzerindeki zilyetliğin devri şarttır. Emre yazılı senetlerde ayrıca ciro, nama yazılı senetlerde yazılı devir beyanı gerekir. Emre yazılı olan veya kanunen böyle sayılan kıymetli evrak, emre yazılı senetlerdendir.

Poliçe ve zorunlu unsurları

Poliçe, belirli bir bedelin ödenmesi için düzenlenen ve kambiyo senetleri arasında yer alan bir senettir. Poliçede düzenleyen, muhatap ve lehtar olmak üzere üç temel taraf bulunur. Muhatap, poliçeyi kabul ederse kabul eden sıfatıyla borç altına girer.

Her poliçe açıkça emre yazılı olmasa da ciro ve zilyetliğin geçirilmesi yoluyla devredilebilir. Cironun kayıtsız ve şartsız olması gerekir; cironun bağlı tutulduğu her şart yazılmamış sayılır. Bu kural, senet devrinin kolaylığını ve güvenliğini sağlar.

Bir poliçe görüldüğünde, görüldükten belirli bir süre sonra, düzenlenme gününden belirli bir süre sonra veya belirli bir günde ödenmek üzere düzenlenebilir. Vade, senedin ödeme zamanını belirler. Vadenin açıkça gösterilmesi, hamilin başvurma haklarının başlangıcı bakımından önemlidir.

Aval ve müteselsil sorumluluk

Poliçede bedelin ödenmesi, aval suretiyle tamamen veya kısmen teminat altına alınabilir. Aval veren kişi, kimin için taahhüt altına girmişse aynen onun gibi sorumlu olur. Aval, kambiyo taahhüdünün güvence altına alınmasını sağlar ve hamilin tahsil imkânını güçlendirir.

Bir poliçeyi düzenleyen, kabul eden, ciro eden veya o poliçeye aval veren kişiler hamile karşı müteselsil borçlu sıfatıyla sorumludurlar. Hamil, borçlulardan herhangi birine başvurabilir; ödeme yapan borçlu diğerlerine rücu edebilir. Müteselsil sorumluluk, kambiyo senetlerinin güvenilirliğini artırır.

Kambiyo senetlerinde borçlu, senetten doğan alacağa karşı senedin geçersizliğine ilişkin veya senet metninden anlaşılan def'ilerle alacaklı kim ise ona karşı şahsen haiz bulunduğu def'ileri ileri sürebilir. Borçlu ile önceki hamil veya düzenleyen arasındaki doğrudan ilişkilere dayanan def'iler, ancak hamilin bilerek borçlunun zararına hareket etmesi hâlinde ileri sürülebilir.

Başvurma hakları ve protesto

Vadede poliçe ödenmemişse hamil, cirantalara, düzenleyene ve poliçe dolayısıyla taahhüt altına girmiş olan diğer kişilere başvurabilir. Başvurma hakkı, senedin ödenmemesi üzerine hamilin alacağını takip etmesini sağlar. Hamil, başvurma yoluyla senet bedelini, faizini ve giderleri isteyebilir.

Kabul etmemenin veya ödememenin, kabul etmeme veya ödememe protestosu denilen resmî bir belge ile belirlenmesi zorunludur. Protesto, başvurma hakkının kullanılması için usulî bir koşuldur. Süresinde çekilmeyen protesto, hamilin başvurma hakkını kaybetmesine yol açabilir.

Poliçeyi kabul edene karşı ileri sürülecek poliçeden doğan istemler, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Hamilin cirantalarla düzenleyene karşı istemleri bir yıl, cirantanın diğer cirantalar ve düzenleyen aleyhine istemleri altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu süreler, kambiyo ilişkilerinin hızla sonuçlanmasını sağlar.

Bono

Bono veya emre yazılı senet; senet metninde bono veya emre yazılı senet kelimesini, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadini, vadeyi, ödeme yerini, kime veya kimin emrine ödeneceğini, düzenlenme tarihini ve yerini, düzenleyenin imzasını içerir. Bu unsurlar, bononun kambiyo senedi niteliğini belirler.

Vadesi gösterilmemiş olan bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır. Bu kural, vade eksikliğinin senedi geçersiz kılmasını önler. Ödeme yeri veya düzenlenme yeri gösterilmemişse kanunun belirlediği tamamlayıcı kurallar uygulanır.

Bir bonoyu düzenleyen kişi, tıpkı bir poliçeyi kabul eden gibi sorumludur. Bono, poliçeye ilişkin hükümlere tabi olmakla birlikte, düzenleyenin ödeme vaadiyle karakterize olur. Bono hamili, ödenmeme hâlinde düzenleyene ve cirantalara karşı başvurma haklarını kullanabilir.

Çek

Çek; senet metninde çek kelimesini, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi, muhatabın ticaret unvanını, ödeme yerini, düzenlenme tarihini ve yerini, düzenleyenin imzasını, banka tarafından verilen seri numarasını ve karekodu içerir. Çekin zorunlu unsurları, onu diğer kambiyo senetlerinden ayırır.

Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatap ancak bir banka olabilir. Çek hakkında kabul işlemi yapılamaz; çek üzerine yazılmış bir kabul kaydı yazılmamış sayılır. Çek görüldüğünde ödenir; buna aykırı herhangi bir kayıt yazılmamış hükmündedir. Bu nedenle çekte vade değil, ibraz süresi önem taşır.

Bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Hamilin cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Hamil, başvurma yoluyla çekin ödenmemiş bedelini, ibraz gününden itibaren faizini ve giderleri isteyebilir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.