Tacir ve Esnaf
Gerçek ve tüzel kişi tacirleri, tacir sayılma hâllerini, tacir sıfatının hükümlerini ve esnaf ayrımını açıklar.
Gerçek kişi tacir
Bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa, kendi adına işleten kişiye tacir denir. Tanım TTK m. 12'de yer alır. Tacir sıfatı için işletmenin kendi adına işletilmesi yeterlidir; işletmenin sahibi olmak tek başına belirleyici değildir.
Tacir sıfatı, işletmenin fiilen işletilmesiyle doğar. İşletmenin kısmen işletilmesi de tacir sıfatı için yeterlidir. Bu nedenle tacir, işletmenin bir bölümünü başkasına bırakmış olsa bile kalan faaliyet bakımından tacir sayılır.
Tacir sıfatı kişiye bağlıdır ve kural olarak devredilemez. İşletmenin devri, tacir sıfatını devralana kendiliğinden geçirmez; devralanın işletmeyi kendi adına işletmesi gerekir. Bu ayrım, borç ve sorumlulukların kime ait olduğunu belirler.
Tacir sayılma hâlleri
Bir ticari işletmeyi kurup açtığını sirküler, gazete, radyo, televizyon ve diğer ilan araçlarıyla halka bildiren kişi, fiilen işletmeye başlamamış olsa bile tacir sayılır. Aynı sonuç, işletmeyi ticaret siciline tescil ettirerek durumu ilan eden kişi için de doğar.
Tacir sayılma, fiilî durumdan önce hukuki sonuç doğurur. Böylece üçüncü kişiler, işletmenin açıldığına güvenerek yaptıkları işlemlerde korunur. Kişi, tacir gibi davrandığı ölçüde tacir hükümlerine tabi olur.
Bir ticari işletme açmış gibi, kendi adına veya hukuken var sayılmayan bir şirket adına ortak sıfatıyla işlem yapan kişi, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur. Bu hüküm, görünüşe güvenen üçüncü kişileri korur.
Tacir olmanın hükümleri
Tacir, her türlü borcu için iflasa tabidir. Ayrıca kanuna uygun bir ticaret unvanı seçmek, ticari işletmesini ticaret siciline tescil ettirmek ve gerekli ticari defterleri tutmakla yükümlüdür. Bu yükümlülükler TTK m. 18'de düzenlenmiştir.
Tacir, ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmelidir. Tacirin borçlarının ticari olması asıldır. Tacir, ticari işletmesiyle ilgili iş veya hizmet gördüğünde uygun ücret isteyebilir; avans ve giderleri için faize hak kazanır.
Tacir, fatura verme ve ticari defter tutma yükümlülüklerine ek olarak ticaret sicili bildirimlerini zamanında yapmalıdır. Bu yükümlülüklerin ihlali, cezai ve hukuki sorumluluk doğurur. Tacir sıfatına bağlı hükümler, kanunda öngörülen istisnalar dışında bütün tacirlere uygulanır.
Tüzel kişi tacirler
Ticaret şirketleriyle, amacına varmak için ticari bir işletme işleten vakıflar, dernekler ve özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek üzere kurulan bazı kamu kurumları tacir sayılır. Ticaret şirketleri tüzel kişiliğe sahiptir ve tacir sıfatını kanundan dolayı kazanır.
Tüzel kişi tacirlerde irade, yetkili organlar aracılığıyla oluşur. Yönetim kurulu veya müdürler, şirketi temsil eder. Tüzel kişinin tacir sıfatı, ortakların kişisel durumundan bağımsızdır.
Devlet, il özel idaresi, belediye ve köy ile diğer kamu tüzel kişileri, bir ticari işletmeyi işletseler bile kendileri tacir sayılmaz. Kamu yararına çalışan dernekler ve gelirinin yarısından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıflar için de aynı istisna geçerlidir. İşletme tacir gibi yönetilse bile tüzel kişinin kendisi tacir sayılmaz.
Küçük, kısıtlı ve yasaklılar
Küçük ve kısıtlılara ait ticari işletmeyi bunların adına işleten yasal temsilci tacir sayılmaz. Tacir sıfatı temsil edilene aittir. Ancak yasal temsilci, ceza hükümlerinin uygulanması bakımından tacir gibi sorumlu olur.
Kişisel durumu, yaptığı işin niteliği veya meslek ve görevi dolayısıyla kanundan ya da yargı kararından doğan yasağa aykırı biçimde ticari işletme işleten kişi de tacir sayılır. İzin veya onay almadan işletme işletilmesi de aynı sonucu doğurur.
Tacir sayılma, yasağa aykırı davranışın hukuki, cezai ve disipline ilişkin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kişi hem tacir hükümlerine tabi olur hem de yasağın ihlalinden sorumlu tutulur. Bu düzenleme, üçüncü kişilerin korunması amacına dayanır.
Tacir ve esnaf ayrımı
Esnaf, ekonomik faaliyeti sermayesinden fazla bedenî çalışmasına dayanan ve geliri belirlenen sınırı aşmayan kişidir. Esnaf tacir sayılmaz; bu nedenle iflas, ticaret unvanı ve ticari defter tutma gibi yükümlülükler kural olarak esnafa uygulanmaz.
Ayrım, işletmenin gelir düzeyi ve faaliyetin niteliğine göre yapılır. Sermayeden çok emeğe dayanan küçük faaliyetler esnaf işletmesi sayılır. Gelir sınırı her yıl güncellenir; bu nedenle sınıflandırma dönem dönem yeniden kontrol edilmelidir.
Esnaf da ticari hayatın içindedir ve bazı hükümlere tabidir. TTK m. 15, tacirlere özgü 20 ve 53 üncü maddeler ile Türk Medeni Kanunu'nun 950 nci maddesinin ikinci fıkrasını esnafa da uygular. Bu istisnalar, esnafın ticari ilişkilerinde korunmasını ve belge düzeninin işlemesini sağlar.
Esnaf hakkında tacirlere ilişkin hükümler sınırlı ölçüde uygulanır; esnaf, tacir olmanın yükümlülüklerinin tamamına tabi değildir. Faaliyetin kapsamı büyüdüğünde esnaf işletmesi ticari işletmeye dönüşür.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.