Ticaret Hukukuna Giriş ve Kaynaklar
Ticaret hukukunun konusunu, Türk Ticaret Kanunu'nun sistemini, kaynaklar hiyerarşisini ve ticari örf ve âdetin uygulanmasını açıklar.
Ticaret hukukunun konusu ve niteliği
Ticaret hukuku, ticari işletmelerin kuruluşunu, işleyişini ve tacirlerin birbirleriyle ve üçüncü kişilerle ilişkilerini düzenleyen özel hukuk dalıdır. Temel amacı, ticari hayatın hızlı, güvenli ve öngörülebilir biçimde yürümesini sağlamaktır.
Ticaret hukuku borçlar hukukunun genel hükümlerinden ayrılır; ancak ondan bağımsız değildir. Tacirler arasındaki ilişkilerde önce Ticaret Kanunu, boşluk varsa ticari örf ve âdet, o da yoksa genel hükümler uygulanır. Bu sıra, dersin temel çalışma yöntemidir.
Dersin omurgası 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'dur. Kanun ticari işletme, ticaret şirketleri, kıymetli evrak, eşya taşıma ve deniz ticareti kitaplarına ayrılmıştır. Bu derste ilk üç kitap ayrıntılı, taşıma ve deniz ticareti genel hatlarıyla ele alınır.
Kaynaklar ve uygulama sırası
Ticaret hukukunun yazılı kaynağı Türk Ticaret Kanunu'dur. Kanunun yanında Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu, Sermaye Piyasası Kanunu ve marka mevzuatı gibi özel kanunlar da uygulanır. Anayasa ve milletlerarası antlaşmalar kanunların üstündedir.
TTK m. 1 uyarınca mahkeme, hakkında ticari bir hüküm bulunmayan ticari işlerde ticari örf ve âdete, bu da yoksa genel hükümlere göre karar verir. Bu hüküm, ticaret hukukunun medeni hukuk temeline oturduğunu gösterir. Kanun boşluğu, keyfî yorumla değil bu sırayla doldurulur.
TTK m. 2, bir bölgeye veya bir ticaret dalına özgü ticari örf ve âdetlerin genel olanlara üstün tutulacağını belirler. Örf ve âdetin yazılı olması şart değildir; ancak ispatı gerekir. Ticaret ve sanayi odalarının yayımladığı teamüller bu konuda delil olarak kullanılabilir.
Kanunun sistemi
TTK beş kitaptan oluşur: birinci kitap ticari işletme, ikinci kitap ticaret şirketleri, üçüncü kitap kıymetli evrak, dördüncü kitap eşya taşıma, beşinci kitap deniz ticareti. Ders planı ilk üç kitabı ayrıntılı biçimde ele alır.
Her kitap kendi içinde kısım, bölüm ve ayırımlara ayrılır. Madde numaraları bu sisteme göre ilerler. Bir konuyu çalışırken ilgili maddenin hangi kitaba ait olduğunu bilmek, komşu hükümleri bulmayı kolaylaştırır.
Kanun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe girmiştir. 6762 sayılı eski Ticaret Kanunu yürürlükten kaldırılmıştır. Eski kanun dönemine ait içtihat, yeni kanunun farklı düzenlediği konularda yol gösterici değildir; bu nedenle kaynak seçiminde tarih kontrol edilmelidir.
Ticari örf ve âdet
Ticari örf ve âdet, ticari hayatta uzun süredir tekrarlanan ve uyulması zorunlu sayılan davranış kurallarıdır. Örf ve âdetin genel, sürekli, tekdüze ve zorunlu olması gerekir. Yerel uygulamalar da bölgesel örf olarak dikkate alınır.
Örf ve âdet, kanunun emredici hükümlerinin önüne geçemez. Yalnızca kanunun açıkça düzenlemediği veya düzenleme yetkisi verdiği alanlarda uygulanır. Taraflar sözleşmeyle örf ve âdetin uygulanmasını kararlaştırabilir veya tersini düzenleyebilir.
Uygulamada örf ve âdetin ispatı sorun olur. Ticaret odası kayıtları, sektör raporları ve bilirkişi görüşü delil olarak sunulur. Hâkim, örf ve âdeti re'sen araştırmakla yükümlüdür; tarafların bunu ayrıca ispat etmesi beklenmez.
Ticari örf ve âdetin uygulanabilmesi için sürekli ve istikrarlı biçimde uygulanması, ilgili çevrede genel bir inanç oluşturması ve devlet desteğinden yoksun bulunması gerekir. Yalnız birkaç tacirin davranışı örf ve âdet sayılmaz.
Emredici hükümler ve yorum
Ticaret hukukunda birçok hüküm emredicidir. Özellikle şirketler ve kıymetli evrak alanındaki kurallar, üçüncü kişilerin güvenini korumak için sözleşmeyle değiştirilemez. Emredici hükmün ihlali, işlemin butlanı veya geçersizliği sonucunu doğurabilir.
Yorumda kanunun amacı ve ticari hayatın ihtiyaçları birlikte dikkate alınır. Ticaret hukuku güven ve hız ilkelerine dayanır. Bu nedenle biçim şartları ve tescil kuralları dar yorumlanmaz; işlemin ayakta tutulması esastır.
Hükümlerin uygulanmasında dürüstlük kuralı yol gösterir. Bir hakkın kullanımı ticari hayatta kabul edilebilir ölçüyü aşarsa kötüye kullanma sayılır. Bu ilke, tacirler arasındaki ilişkilerde ve sözleşme görüşmelerinde özellikle önem taşır.
Yorumda önce hükmün sözüne, ardından kanunun sistematiğine ve amacına bakılır. Emredici hükümler tarafların iradesiyle değiştirilemez ve bunlara aykırı sözleşme hükümleri geçersiz olur.
Diğer hukuk dallarıyla ilişki
Ticaret hukuku borçlar hukukuyla sıkı ilişki içindedir. Cari hesap, acentelik ve ticari satış gibi sözleşmelerde Türk Borçlar Kanunu'nun genel hükümleri tamamlayıcı olarak uygulanır. TTK'da özel hüküm varsa önce o hüküm uygulanır.
Rekabet hukuku ticari faaliyetin sınırlarını çizer. Haksız rekabet TTK'da, rekabetin sınırlandırılması ise 4054 sayılı Kanun'da düzenlenir. İki alan birbirini tamamlar; aynı olay her iki mevzuatı da ilgilendirebilir.
Vergi hukuku ticari kazancın hesaplanmasında muhasebe kayıtlarını esas alır. İş hukuku ise tacirin çalışanlarıyla ilişkisini düzenler. Bu nedenle muhasebe öğrencisi ticaret hukukunu vergi ve iş mevzuatıyla birlikte düşünmelidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.