Ticari Davalar ve Yargı

Ticari davanın ölçütlerini, asliye ticaret mahkemesinin görevini, görev ilişkisini, dava şartı arabuluculuğu ve yargılama usulünü açıklar.

Ticari dava kavramı

Ticari dava, ticari nitelik taşıyan uyuşmazlıklardan doğan hukuk davasıdır. TTK m. 4 iki ölçüt getirir. Birinci ölçüt, her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan davalardır. İkinci ölçüt, tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın kanunda sayılan konulardan doğan davalardır.

Birinci ölçütte iki tarafın da tacir olması ve uyuşmazlığın ticari işletmeleriyle ilgili olması gerekir. İki tacir arasındaki özel nitelikli bir uyuşmazlık bu kapsama girmez. Bu nedenle yalnız tarafların tacir olması yeterli değildir.

İkinci ölçüt, kanunun açıkça ticari saydığı konuları kapsar. TTK, Türk Medeni Kanunu'nun bazı maddeleri, Türk Borçlar Kanunu'nun işletme devri, rekabet yasağı ve tacir yardımcılarına ilişkin hükümleri, fikrî mülkiyet ve bankacılık mevzuatı bu kapsamdadır. Sayılan konularda tarafların sıfatı aranmaz.

Kapsam ve istisnalar

Ticari davaların kapsamı geniştir; ancak kanun bazı uyuşmazlıkları açıkça dışarıda bırakır. Herhangi bir ticari işletmeyi ilgilendirmeyen havale, vedia ve fikir ve sanat eserlerine ilişkin haklardan doğan davalar ticari dava sayılmaz. Bu istisnalar, ticari işletme bağlantısı kurulamayan uyuşmazlıkları korur.

Tüketici işlemlerinden doğan uyuşmazlıklar kendi özel kanunlarına tabidir. Tacir ile tüketici arasındaki satışta tüketici mahkemesi görevlidir. İş uyuşmazlıkları ise iş mahkemesinde görülür. Bu nedenle dava türü belirlenirken önce özel kanun kontrol edilmelidir.

Ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işleri de ticari dava rejimine yakın biçimde ele alınır. Ticaret sicili işlemleri, kıymetli evrakın iptali ve benzeri işler bu kapsamda değerlendirilebilir. Çekişmesiz işlerde hüküm, bir uyuşmazlığın çözümünden çok hukuki durumun belirlenmesine yönelir.

Görevli mahkeme

Aksine hüküm bulunmadıkça, dava olunan şeyin değerine veya tutarına bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesi tüm ticari davalara ve ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakmakla görevlidir. Görev, dava değerine göre değişmez.

Bir yerde asliye ticaret mahkemesi varsa, asliye hukuk mahkemesinin görev alanına giren ticari davalar da ticaret mahkemesinde görülür. Birden çok ticaret mahkemesi varsa, deniz ticaretine ilişkin davalar için bir veya birkaç mahkeme görevlendirilebilir.

Asliye ticaret mahkemesi ile asliye hukuk mahkemesi arasındaki ilişki görev ilişkisidir. Bu nedenle göreve ilişkin usul hükümleri uygulanır. Mahkeme, görevsizlik kararı verdiğinde dosya görevli mahkemeye gönderilir.

Ticaret mahkemesi bulunmayan yerler

Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yargı çevresinde ticari dava açılabilir. Bu durumda görev kuralına dayanılmamışsa görevsizlik kararı verilmez; asliye hukuk mahkemesi davaya devam eder. Kural, davanın gereksiz yere uzamasını önler.

Görev kuralına dayanılmışsa mahkeme görevsizlik kararı verebilir. Karar, görevli mahkemenin belirlenmesi bakımından sonuç doğurur. Taraflar, kararı istinaf yoluyla denetletebilir.

Görev belirlemesi, dava açılmadan önce yapılmalıdır. Yanlış mahkemede açılan dava, süre ve masraf kaybına yol açar. Bu nedenle dava dilekçesi hazırlanırken uyuşmazlığın ticari niteliği ve özel kanun hükümleri birlikte değerlendirilir.

Dava şartı arabuluculuk

TTK m. 4'te ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabuluculuk, mahkeme yoluna gitmeden önce zorunlu bir adımdır.

Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır. Zorunlu hâllerde bu süre en fazla iki hafta uzatılabilir. Süre sonunda anlaşma sağlanamazsa dava açılabilir; anlaşma sağlanırsa belge icra edilebilirlik şerhiyle işleme konur.

Arabuluculuk, ticari uyuşmazlıkların hızlı ve düşük maliyetle çözülmesini amaçlar. Taraflar görüşmelerde serbestçe müzakere eder. Dava şartının yerine getirilmemesi hâlinde mahkeme, davayı usulden reddeder.

Anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi verildiğinde ilam niteliğinde belge sayılır.

Yargılama usulü ve deliller

Ticari davalarda deliller ve delillerin sunulması Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na tabidir. Miktar veya değeri belirlenen parasal sınırı geçmeyen ticari davalarda basit yargılama usulü uygulanır. Bu sınır, her yıl yeniden değerleme oranına göre artırılır.

Ticari uyuşmazlıklarda ticari defterler önemli bir delildir. Mahkeme, tarafların ticari defterlerini inceletebilir. Defterlerin usulüne uygun tutulması ve birbirini doğrulaması, iddianın ispatında belirleyici olur.

Bilirkişi incelemesi, teknik konularda sık başvurulan bir yoldur. Bilirkişi, muhasebe kayıtlarını ve sözleşmeyi birlikte değerlendirir. Rapor, gerekçeli olmalı ve tarafların itirazlarına cevap vermelidir. Hâkim, raporla bağlı değildir; kendi değerlendirmesini yapar.

Ticari defter kayıtları sahibi lehine tek başına delil oluşturmaz; karşı tarafın defterleriyle uyumlu olması hâlinde delil değeri kazanır. Mahkeme, defterleri ve dayanağı belgeleri birlikte değerlendirir. Taraflar, iddia ve savunmalarını Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda öngörülen süreler içinde sunmalıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.