Ticari Defterler
Tacirin defter tutma yükümlülüğünü, tutulacak defterleri, kayıt kurallarını, envanter ve finansal tabloları, saklama ve ibraz rejimini açıklar.
Defter tutma yükümlülüğü
Her tacir, ticari defterleri tutmak ve defterlerinde ticari işlemleriyle işletmesinin iktisadi ve mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini ve her hesap döneminde elde edilen neticeleri açıkça görülebilir biçimde ortaya koymak zorundadır. Yükümlülük TTK m. 64'te düzenlenmiştir.
Defterler, üçüncü kişi uzmanların makul sürede inceleme yapmasına elverişli olmalıdır. İşletmenin faaliyetlerinin oluşumu ve gelişmesi defterlerden izlenebilmelidir. Bu ölçüt, defterlerin yalnızca vergi için değil, işletmenin yönetimi ve denetimi için de tutulduğunu gösterir.
Tacir, işletmesine gönderilen her türlü belgenin kopyasını yazılı, görsel veya elektronik ortamda saklamakla yükümlüdür. Belge saklama, kayıtların dayanağını oluşturur. Belgesiz kayıt, denetimde ve uyuşmazlıkta güvenilir kabul edilmez.
Defter tutma yükümlülüğü, tacirin işletmesinin büyüklüğüne bakılmaksızın geçerlidir; vergi mevzuatındaki sınıflandırmalar yalnızca hangi defterlerin tutulacağını belirler.
Tutulacak defterler ve onay
Tacir, yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defterini tutar. Bu defterlerin açılış onayları kuruluş sırasında ve kullanılmaya başlanmadan önce noter tarafından yapılır. İzleyen dönemlerde açılış onayı, defterlerin kullanılacağı faaliyet döneminin ilk ayı içinde yaptırılır.
Defterler fiziki veya elektronik ortamda tutulabilir. Elektronik ortamda tutulduğunda bilgilerin saklama süresi boyunca okunabilir olması gerekir. Kayıtların bütünlüğü ve erişilebilirliği, elektronik ortamda da güvence altına alınmalıdır.
Defterlerin türü ve tutulma biçimi, işletmenin büyüklüğüne ve faaliyetine göre değişebilir. Ancak kanunun öngördüğü asgari defterler her tacir için zorunludur. Hangi defterin tutulacağı, vergi mevzuatındaki düzenlemelerle birlikte değerlendirilir.
Kayıt kuralları
Defterler ve gerekli diğer kayıtlar Türkçe tutulur. Kısaltmalar, rakamlar, harfler ve semboller kullanılırsa anlamları açıkça belirtilmelidir. Bu kural, kayıtların herkes tarafından anlaşılmasını sağlar.
Kayıtlar eksiksiz, doğru, zamanında ve düzenli yapılır. Bir yazım veya kayıt, önceki içeriği belirlenemeyecek biçimde çizilemez ve değiştirilemez. Kaydın ne zaman yapıldığı anlaşılmayan değiştirmeler yasaktır. Bu kurallar, defterlerin güvenilirliğini korur.
Defterler, olgu ve işlemleri saptayan belgelerin dosyalanması biçiminde veya veri taşıyıcıları aracılığıyla tutulabilir. Hangi yöntem seçilirse seçilsin, kayıtların izlenebilirliği ve okunabilirliği korunmalıdır. Elektronik kayıtta da maddi değişiklik yasağı kıyasen uygulanır.
Envanter ve finansal tablolar
Her tacir, işletmesinin açılışında taşınmazlarını, alacaklarını, borçlarını, nakit parasının tutarını ve diğer varlıklarını eksiksiz ve doğru gösteren bir envanter çıkarır. Envanterde varlık ve borçların değerleri teker teker belirtilir.
Tacir, açılıştan sonra her faaliyet döneminin sonunda da envanter düzenler. Faaliyet dönemi on iki ayı geçemez. Envanter, düzenli işletme faaliyetinin akışına uygun süre içinde çıkarılır. Sayım ve değerleme, envanterin doğruluğunu sağlar.
Tacir, ticari faaliyetinin başında ve her dönem sonunda finansal tabloyu çıkarır. Açılış bilançosu ve yıllık bilanço bu tablonun parçalarıdır. Tacir ayrıca gelir tablosunu hazırlar. Bilanço ile gelir tablosu yılsonu finansal tablolarını oluşturur.
Envanterde yer alan değerler değerleme ölçütlerine göre belirlenir; değerleme, kayıtların gerçeğe uygun olmasını sağlar. Sayım sonuçları ile kayıtlar arasındaki farkların nedeni araştırılmalıdır.
Saklama yükümlülüğü
Tacir; ticari defterlerini, envanterlerini, açılış ve ara bilançolarını, finansal tablolarını, yıllık faaliyet raporlarını ve bunların dayanağı belgeleri sınıflandırılmış biçimde saklamakla yükümlüdür. Alınan ve gönderilen ticari mektuplar da saklama kapsamındadır.
Birinci fıkrada sayılan belgeler on yıl saklanır. Saklama süresi, defterlere son kaydın yapıldığı, envanterin çıkarıldığı veya finansal tabloların hazırlandığı tarihten başlar. Sürenin hesabında ilgili belgenin türüne göre hareket edilir.
Belgeler görüntü veya veri taşıyıcılarında da saklanabilir. Bu hâlde okunabilirlik ve belgeyle içerik uyumu korunmalıdır. Saklama süresi boyunca kayıtlara her an ulaşılabilmeli ve kayıtlar uygun sürede okunabilir hâle getirilebilmelidir.
Saklama yükümlülüğü, işletmenin devri hâlinde de devam eder; devralan tacir, devredilen belgeleri saklama ve ibraz yükümlülüğünü üstlenir.
İbraz ve delil değeri
Ticari uyuşmazlıklarda mahkeme, tarafların ticari defterlerinin ibrazına resen veya talep üzerine karar verebilir. Defterlerin uyuşmazlıkla ilgili kısımları tarafların katılımıyla incelenir. Gerekli görülürse ilgili yapraklardan suret alınır.
Defterlerin usulüne uygun tutulması, kayıtların birbirini doğrulaması ve belgelere dayanması delil değerini güçlendirir. Kayıtlar arasında çelişki bulunması veya belge eksikliği, tacirin aleyhine sonuç doğurabilir. Bu nedenle defter, belge ve beyanların uyumu düzenli olarak kontrol edilmelidir.
Defter tutma yükümlülüğünün ihlali idari yaptırımlara yol açabilir. Ayrıca uyuşmazlıkta tacirin iddiasını ispatı zorlaşır. Muhasebe kayıtlarının kanuna uygunluğu, hem vergi hem ticaret hukuku bakımından sorumluluğun temelini oluşturur.
Ticari defterlerin ibrazı, mahkemenin kararıyla ve tarafların katılımıyla yapılır; inceleme sırasında ticari sırların korunmasına da dikkat edilir. Defter kayıtları arasındaki çelişkiler tacirin aleyhine yorumlanabilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.