Ticari İş ve Ticari Hükümler

Ticari işin tanımını, ticari iş karinesini, ticari iş sayılmanın sonuçlarını, ticari hükümlerin uygulanmasını ve fatura-teyit mektubu rejimini açıklar.

Ticari iş kavramı

Ticari iş, Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen hususlarla bir ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ve fiillerdir. TTK m. 3 bu tanımı verir. Tanım iki kaynağı birleştirir: kanunda özel olarak düzenlenen işler ve ticari işletmeyle ilgili işlemler.

Kanunda düzenlenen hususlar, tarafların tacir olup olmamasına bakılmaksızın ticari iştir. Örneğin kıymetli evrak, ticaret şirketleri ve haksız rekabet hükümlerine giren işler bu niteliktedir. Bu işlerde kanunun ticari işe bağladığı sonuçlar uygulanır.

Ticari işletmeyi ilgilendiren işlemler ise işletmenin faaliyetiyle bağlantılıdır. Bağlantının kurulmasında işlemin işletmenin amacına hizmet etmesi esas alınır. Aynı kişi hem ticari hem adi iş yapabilir; bu nedenle her işlem ayrı değerlendirilir.

Ticari iş sayılmanın sonuçları

Ticari işlere bağlanan en önemli sonuç, faiz oranının serbestçe belirlenebilmesidir. TTK m. 8 uyarınca ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenir. Böylece tacirler, piyasa koşullarına göre faiz kararlaştırabilir.

Ticari işlerde teselsül karinesi de uygulanır. Bir tacirin borçlarının ticari olması asıldır. Ayrıca ticari işlerde vergi ve harç rejimi, iflas yoluyla takip ve delil kuralları bakımından özel sonuçlar doğabilir. Bu sonuçlar, hangi hükümlerin uygulanacağını belirler.

Ticari iş niteliği, zamanaşımı ve temerrüt bakımından da önemlidir. Ticari borçlarda temerrüt faizi, adi borçlardan farklı ölçütlere göre işler. Ancak tüketici işlemleri gibi özel kanunlarla korunan alanlarda ticari iş sonuçları sınırlandırılabilir.

Ticari iş karinesi

TTK m. 19, bir tacirin borçlarının ticari olmasını asıl sayar. Bu karine, işlemin ticari işletmeyle ilgili olduğu varsayımına dayanır. Karinenin aksini ispat, aynı maddenin öngördüğü koşullarda mümkündür.

Gerçek kişi olan tacir, işlemi yaptığı anda bunun ticari işletmesiyle ilgili olmadığını diğer tarafa açıkça bildirirse borç adi sayılır. İşin ticari sayılmasına durum elverişli değilse de aynı sonuç doğar. Bu istisna, taciri kişisel işlemlerinde korur.

Taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğeri için de ticari iş sayılır. Bu kural, ticari hayatta tek tip uygulamayı sağlar. Ancak tüketici mevzuatı gibi özel hükümler saklıdır.

Ticari hükümler

Ticari hükümler, TTK'da yer alan ve ticari işlere uygulanan kurallardır. Bu hükümlerin bir kısmı yalnız tacirlere, bir kısmı bütün ticari işlere, bir kısmı ise belirli sözleşmelere uygulanır. Hükmün kapsamı, lafzı ve amacı birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Ticari hükümler, ticari örf ve âdetten önce gelir. Kanunda hüküm varsa önce o uygulanır; boşluk varsa örf ve âdete, o da yoksa genel hükümlere gidilir. Bu sıra, ticaret hukukunun kendi içinde tutarlı uygulanmasını sağlar.

Ticari hükümlerin çoğu emredici değildir; taraflar aksini kararlaştırabilir. Ancak üçüncü kişilerin güvenini koruyan hükümler ve kamu düzenine ilişkin kurallar emredicidir. Sözleşme özgürlüğünün sınırı, hükmün niteliğine göre belirlenir.

Fatura ve teyit mektubu

Ticari işletmesi bağlamında mal satan, üreten, iş gören veya menfaat sağlayan tacirden diğer taraf fatura verilmesini isteyebilir. Fatura, işlemin belgesi ve vergi mevzuatının da dayanağıdır. Bedel ödenmişse bu da faturada gösterilir.

Faturayı alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde içeriğe itiraz etmezse faturayı kabul etmiş sayılır. Bu süre, ticari hayatta belge güvenliğini sağlar. İtiraz yazılı yapılmalı ve gerekçelendirilmelidir.

Aynı sekiz günlük süre, telefon veya sözlü yolla kurulan sözleşmelerin içeriğini doğrulayan yazı için de geçerlidir. Teyit mektubuna süresinde itiraz edilmemesi, yazının sözleşmeye uygun olduğunun kabulü sonucunu doğurur. Bu kurum, ispat kolaylığı sağlar.

Faturaya sekiz gün içinde itiraz edilmemesi, içeriğinin kabul edildiği yönünde bir karine doğurur. Bu nedenle fatura alan tacirin kayıtlarını ve belgelerini süresinde denetlemesi gerekir.

Basiretli tacir ölçütü

Her tacir, ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek zorundadır. Bu yükümlülük TTK m. 18'de düzenlenmiştir. Basiret, işletmenin niteliğine göre beklenen özeni ve öngörüyü ifade eder.

Basiretli tacir ölçütü objektiftir; tacirin kişisel bilgi ve deneyimi değil, aynı iş kolunda faaliyet gösteren makul bir tacirin davranışı esas alınır. Bu nedenle tacir, sözleşme kurarken ve risk alırken gerekli araştırmayı yapmalıdır.

Ölçüt, sorumluluğun kapsamını genişletir. Tacir, olağan bir tacirden beklenen dikkati göstermediği için doğan zarardan sorumlu tutulabilir. Buna karşılık basiretli davranan tacir, ticari riskin sonuçlarından kural olarak sorumlu olmaz.

Basiretli tacir ölçütü, tacirin bilgi düzeyi ve deneyimi dikkate alınarak objektif biçimde uygulanır. Tacir, işini gerektiği gibi yönetmediği gerekçesiyle özensizlik iddiasında bulunamaz.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.