Ticari İşletme Kavramı
Ticari işletmenin tanımını, unsurlarını, esnaf işletmesinden farkını, bütünlük ilkesini ve devir yoluyla el değiştirmesini açıklar.
Tanım ve unsurlar
Ticari işletme, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir. Tanım, TTK m. 11'de yer alır ve dört unsuru bir arada arar.
Birinci unsur gelir sağlama hedefidir. Faaliyetin kazanç amacı taşıması gerekir; zarar edilmesi işletme niteliğini ortadan kaldırmaz. İkinci unsur devamlılıktır. Tek seferlik veya tesadüfi işlem ticari işletme sayılmaz.
Üçüncü unsur bağımsızlıktır. İşletme kendi adına ve kendi hesabına yürütülmelidir. Bir işletmenin şubesi veya bağımlı birimi tek başına ticari işletme değildir. Dördüncü unsur, esnaf işletmesi sınırının aşılmasıdır; bu sınır Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir.
Esnaf işletmesinden ayrım
Esnaf, ekonomik faaliyeti sermayesinden fazla bedenî çalışmasına dayanan ve geliri belirlenen sınırı aşmayan kişidir. Esnafın faaliyeti sanat veya ticarete dayanabilir. Ayrım, işletmenin büyüklüğüne ve gelir düzeyine göre yapılır.
Esnaf, tacir sayılmadığı için tacir sıfatına bağlı birçok yükümlülüğe tabi değildir. Ancak kanun bazı hükümleri esnafa da uygular. TTK m. 15, tacirlere özgü 20 ve 53 üncü maddeler ile Türk Medeni Kanunu'nun 950 nci maddesinin ikinci fıkrasının esnaf hakkında da uygulanacağını belirtir.
Sınırın belirlenmesinde yalnız yıllık gelir değil, faaliyetin niteliği ve sermaye ile emeğin oranı da dikkate alınır. Aynı kişi bir faaliyette tacir, başka bir faaliyette esnaf olabilir. Bu nedenle her faaliyet kendi koşulları içinde değerlendirilir.
Bütünlük ilkesi
Ticari işletme, malvarlığı unsurlarının toplamından oluşan bir bütündür. Bu bütünlük ilkesi, işletmenin tek bir hukuki işleme konu olabilmesini sağlar. TTK m. 11/3, işletmenin bir bütün hâlinde devredilebileceğini ve diğer hukuki işlemlere konu olabileceğini düzenler.
Bütünlük ilkesi, işletmeyi oluşturan her unsurun ayrı ayrı devri zorunluluğunu kaldırır. Devir sözleşmesi, aksi kararlaştırılmamışsa duran malvarlığını, işletme değerini, kiracılık hakkını, ticaret unvanını ve diğer fikrî mülkiyet haklarını kapsar.
Bütünlük, işletmenin tüzel kişiliği olduğu anlamına gelmez. Ticari işletme kendi başına hak sahibi değildir; hak ve borçlar işletme sahibine aittir. Bu nedenle işletmenin devri, sahibinin değişmesi sonucunu doğurur.
Devir sözleşmesi ve tescil
Ticari işletmenin devri sözleşmesi yazılı yapılmalıdır. Sözleşme, işletmeyi bir bütün hâlinde konu alan diğer sözleşmelerle birlikte ticaret siciline tescil ve ilan edilir. Tescil, devrin üçüncü kişiler bakımından görünürlüğünü sağlar.
Devirle birlikte işletmenin borçları da kural olarak devralana geçer. Ancak alacaklıların hakları korunur; devralan, devir sözleşmesinde borçları açıkça üstlenmiş olsa bile sorumluluk kuralları dikkatle uygulanır. Bu nedenle devir öncesi borç ve alacak incelemesi yapılmalıdır.
Devirde işletme değeri ayrı bir kalem olarak dikkate alınır. Müşteri çevresi, marka, unvan ve yerleşik düzen bu değerin parçalarıdır. Vergi ve sosyal güvenlik borçları için ayrıca ilgili mevzuatın öngördüğü bildirimler yapılır.
İşletmenin unsurları
Ticari işletmenin maddi unsurları arasında bina, makine, taşıt, stok ve nakit yer alır. Maddi olmayan unsurlar ise ticaret unvanı, marka, patent, müşteri çevresi ve işletme değeridir. İşletme bunların bir araya gelmesiyle faaliyet gösterir.
Unsurların her biri ayrı bir hukuki rejime tabi olabilir. Taşınmazlar tapuya, taşınırlar teslime, marka ve patent ilgili sicile göre işlem görür. Bütünlük ilkesi bu özel kuralları ortadan kaldırmaz; yalnızca işletmenin bir bütün olarak işleme konu olmasını sağlar.
İşletmenin merkezi, yönetim faaliyetinin yürütüldüğü yerdir. Şube ise merkeze bağlı, ayrı bir yerde faaliyet gösteren ve kendi içinde örgütlenmiş birimdir. Şube tüzel kişiliğe sahip değildir; ancak ticaret siciline tescil edilir ve bazı işlemleri kendi adına yapabilir.
İşletme ile tacir ayrımı
Ticari işletme ile tacir aynı şey değildir. İşletme, faaliyetin ve malvarlığının bütünüdür; tacir ise işletmeyi kendi adına işleten gerçek veya tüzel kişidir. TTK m. 12, bu ayrımı açıkça ortaya koyar.
Bir kişinin tacir sayılması için işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işletmesi yeterlidir. İşletmenin sahibi olmak tek başına tacir sıfatı doğurmaz; işletmenin fiilen işletilmesi gerekir. Ancak kuruluşun ilan edilmesi hâlinde fiilî başlangıç beklenmeden tacir sıfatı doğar.
Bu ayrım, hak ve borçların kime ait olduğunu belirler. İşletmenin borcu, kural olarak tacirin borcudur. Tacir sıfatı; iflas, defter tutma, sicile tescil ve basiretli davranma gibi sonuçları beraberinde getirir. Bu nedenle sıfatın doğru belirlenmesi, uyuşmazlıkların temelini oluşturur.
İşletme, tacirden bağımsız bir malvarlığı bütünü oluşturur; tacir değişse bile işletme aynı ekonomik varlık olarak devam eder. Bu ayrım, devir ve haciz işlemlerinde belirleyicidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.