İlgili Maliyetler ve Kısa Vadeli Kararlar
İlgili maliyet ölçütünü, batık ve fırsat maliyetini, özel sipariş, üret ya da satın al ve ürün eleme kararlarında maliyetlerin nasıl kullanıldığını açıklar.
İlgili maliyet ölçütü
İlgili maliyet, verilecek karardan etkilenen ve seçenekler arasında farklılaşan maliyettir. Bir karar için hazırlanan analizde yalnız bu maliyetler yer alır. Karardan etkilenmeyen tutarlar, tabloya girse bile sonucu değiştirmez; ancak gereksiz kalabalık yaratır.
İki ölçüt birlikte aranır: gelecekte ortaya çıkacak olma ve seçenekler arasında farklılaşma. Geçmişte oluşmuş bir tutar, hangi seçenek seçilirse seçilsin değişmiyorsa ilgisizdir. Aynı şekilde her seçenekte aynı kalan bir gider de ilgisizdir. Buna karşılık bir seçenekte ortaya çıkıp diğerinde çıkmayan gelir de ilgili kabul edilir; gelirler de aynı mantıkla değerlendirilir. İlgili maliyet analizi, tam maliyet tablosundan farklıdır; çünkü amacı mamulün bütün yükünü göstermek değil, kararın sonucunu göstermektir. Bu nedenle aynı işletmede farklı kararlar için farklı maliyet kümeleri hazırlanır. Analiz, seçenekleri ve aralarındaki farkı gösteren bir tabloyla sunulur. Tablonun yalnız farklı kalemleri içermesi, kararın okunmasını kolaylaştırır.
Batık maliyet
Batık maliyet, geçmişte yapılmış ve geri alınması mümkün olmayan harcamadır. Araştırma gideri, tamamlanmış bir yatırımın harcaması veya kullanılmış bir hammaddenin bedeli bu gruba girer. Batık maliyet, gelecekteki kararları etkilememelidir.
Uygulamada batık maliyet sık sık karara sokulur; çünkü yönetici harcadığı parayı "kurtarmak" ister. Bu eğilim, zarar eden bir projeye ek kaynak aktarılmasına yol açar. Rasyonel ölçüt, bundan sonra ortaya çıkacak maliyet ve gelirlerdir. Batık maliyetin tek işlevi, geçmiş performansın değerlendirilmesidir; gelecek kararında yeri yoktur. Bir yatırımın yarısı tamamlanmışsa, kalan harcama ile beklenen gelir karşılaştırılır; önceki harcama bu hesaba girmez. Ancak batık maliyetin sosyal ve psikolojik etkisi göz ardı edilmemelidir; yöneticinin kararı savunabilmesi için bu etkiyi ayırt etmesi gerekir. Analiz, batık kalemleri tablodan çıkararak kararı netleştirir. Bu ayrım, özellikle proje devam ettirme veya durdurma kararlarında belirleyicidir.
Fırsat maliyeti
Fırsat maliyeti, bir seçeneğin tercih edilmesi nedeniyle vazgeçilen en iyi alternatifin değeridir. Muhasebe kayıtlarında görünmez; çünkü gerçek bir ödeme yapılmaz. Buna karşılık kararın gerçek maliyetini oluşturur.
Kısıtlı kaynak söz konusu olduğunda fırsat maliyeti öne çıkar. Bir makine hem A hem B mamulünü üretebiliyorsa, A'nın üretimi B'den vazgeçmek anlamına gelir. B'nin katkı payı, A'nın kararına eklenmesi gereken maliyettir. Aynı şekilde dolu bir deponun bir bölümünün yeni bir işe ayrılması, mevcut bir müşterinin çıkarılması anlamına gelebilir. Fırsat maliyeti, atıl kapasite varken sıfırdır; kapasite dolduğunda ise hızla yükselir. Bu nedenle kapasite kullanım oranı, kararın ayrılmaz parçasıdır. Fırsat maliyeti hesaplanmadan verilen kararlar, kârlı görünen ama aslında daha kârlı bir alternatifi engelleyen sonuçlar doğurabilir. Analizde fırsat maliyeti ayrı satırda gösterilir. Böylece kararın gerçek bedeli görünür olur.
Özel sipariş kararı
Özel sipariş, normal piyasa dışında, genellikle düşük fiyatla gelen tek seferlik bir taleptir. Karar, atıl kapasite olup olmamasına ve siparişin ek sabit maliyet gerektirip gerektirmemesine bağlıdır. Atıl kapasite varsa ve ek sabit maliyet doğmuyorsa, katkı payı pozitif olduğu sürece sipariş kâra katkı sağlar.
Ancak karar yalnız rakamla verilmez. Düşük fiyatın mevcut müşterilere yansıması, marka algısı ve gelecekteki fiyat beklentileri değerlendirilir. Sipariş, mevcut müşterinin yerine geçiyorsa fırsat maliyeti doğar ve hesap değişir. Sipariş ek makine, vardiya veya özel kalıp gerektiriyorsa bu maliyetler ilgili hâle gelir. Ayrıca siparişin kalite ve teslim koşulları, işletmenin itibarını etkileyebilir. Karar, tek seferlik olduğu açıkça belirtilerek verilir; kalıcı fiyat indirimiyle karıştırılmamalıdır. Gerekçe yazılı olarak saklanır. Böylece sonraki dönemde aynı talebe verilecek cevap tutarlı olur. Özel sipariş, kapasite ve pazar bilgisini birlikte gerektiren tipik bir yönetim kararıdır.
Üret ya da satın al kararı
Bir parçanın veya hizmetin işletme içinde üretilmesi ile dışarıdan satın alınması arasındaki seçim, ilgili maliyetlerin karşılaştırılmasıyla yapılır. Karşılaştırmada yalnız üretimden vazgeçildiğinde ortadan kalkan maliyetler dikkate alınır.
Sabit maliyetlerin bir kısmı üretim durdurulsa bile devam eder; bu kısım ilgisizdir. Örneğin bina kirası ve kadrolu yönetici ücreti, parça dışarıdan alınsa da ödenmeye devam eder. Buna karşılık hammadde, enerji ve parça başı işçilik gibi maliyetler ortadan kalkar. Ayrıca boşalan kapasitenin başka bir işte kullanılması mümkünse fırsat maliyeti hesaba eklenir. Satın alma fiyatına taşıma, gümrük, kalite kontrol ve tedarik riski gibi ek kalemler de eklenir. Karar, yalnız maliyetle sınırlı değildir; tedarikçiye bağımlılık, kalite kontrolü ve üretim esnekliği de değerlendirilir. Uzun vadede üretim yeteneğinin kaybı, kısa vadeli tasarrufu gölgeleyebilir. Analiz, iki seçeneğin toplam maliyetini ve stratejik etkilerini birlikte gösterir. Karar, belirli bir hacim ve süre varsayımıyla verilir.
Ürün eleme ve kapatma kararı
Zarar eden bir mamulün veya bölümün kapatılması, ilk bakışta mantıklı görünür; ancak karar, katkı payı ve ortadan kalkan maliyetler üzerinden verilmelidir. Bir mamul zarar gösteriyorsa, nedeni ona yüklenen sabit gider payı olabilir.
Mamulün katkı payı pozitifse, kapatılması durumunda sabit giderlerin diğer mamullere yükü artar ve toplam kâr düşebilir. Bu nedenle karar, mamulün katkı payı ile kapatma hâlinde ortadan kalkan sabit maliyetler karşılaştırılarak verilir. Ortadan kalkmayan sabit maliyetler ilgisizdir. Kapatma, ek yükümlülükler doğurabilir: kıdem tazminatı, sözleşme cezaları, müşteri kaybı ve marka etkisi. Bu kalemler de ilgili maliyet kapsamında değerlendirilir. Ayrıca mamulün diğer mamullerle birlikte satılması, tamamlayıcılık ilişkisi yaratabilir; tek başına eleme bu ilişkiyi bozabilir. Karar, portföy bütünü içinde verilir. Geçici zarar ile yapısal zarar ayrılır; geçici zarar, kapatma yerine iyileştirme gerektirebilir. Analiz, kısa vadeli kâr etkisini uzun vadeli stratejiyle birlikte sunar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.