Doku ve Malzeme (PBR Temelleri)

PBR bir güzellik ayarı değil, fiziksel tutarlılık sözleşmesidir. Bu derste mikro yüzey, enerji korunumu, metal/dielektrik ayrımı ve renk ile veri haritalarının farkını görüyoruz.

Gizli kural: malzeme her ışıkta aynı şey olmalı

Yeni başlayan bir malzemeyi tek bir ışık altında güzel görünecek şekilde ayarlar. Işık değişince malzeme başka bir şeye dönüşür: taş plastikleşir, metal kâğıt gibi görünür. Usta malzemeyi "bu ışıkta güzel" diye değil, hangi ışıkta olursa olsun aynı şey diye yazar.

LearnOpenGL'in PBR sayfası, fiziksel temelli sayılmak için üç koşul sayar: mikro yüzey modeline dayanmak, enerjiyi korumak ve fiziksel temelli bir BRDF kullanmak [k1]. Aynı sayfa bunun gerçeğin bir yaklaşımı olduğunu, bu yüzden "fiziksel gölgeleme" değil "fiziksel temelli gölgeleme" dendiğini açıkça yazar [k1].

Bu tanım işin özünü verir: PBR, malzemeye güzellik katmak için değil, malzemenin ışıkla ilişkisini tutarlı kurmak için vardır. Tutarlılık sağlandığında sanatçı her sahne için yeniden ayar yapmak zorunda kalmaz.

Mikro yüzey ve pürüzlülük

PBR'nin temelinde mikro yüzey fikri var: gözle düz gördüğümüz her yüzey, mikroskopik ölçekte küçük ve mükemmel aynalardan oluşur [k1]. Bu minik aynaların dizilişi, yüzeyin pürüzlülüğünü belirler. Pürüzlü yüzeyde aynalar düzensizdir; gelen ışık farklı yönlere dağılır ve speküler vurgu genişler. Pürüzsüz yüzeyde aynalar düzenlidir; vurgu dar ve keskindir [k1].

Blender'ın Principled BSDF düğümü aynı dili kullanır: Roughness 0'da tamamen keskin yansıma, 1'de dağınık yansıma verir [k3]. Metallic ise dielektrik ile metal modeli arasında geçiş yapar; 0'da yüzeyin üstünde speküler bir katman varken altında dağınık ya da geçirgen bir taban vardır, 1'de tamamen speküler ve taban rengiyle renklenmiş bir yansıma kalır, dağınık yansıma olmaz [k3].

Buradaki gizli kural şudur: pürüzlülük bir "doku deseni" değil, ışığın nasıl dağılacağının sayısıdır. Aynı desen, farklı pürüzlülükle tamamen farklı bir malzeme okunur.

Metal ve dielektrik aynı şey değildir

Metaller ışığın bir kısmını yansıtır, içeri giren kısmı ise dağıtmadan soğurur. Bu yüzden metallerde yalnız speküler ışık kalır; metalin dağınık rengi yoktur [k1]. Taş, ahşap, deri ve plastik gibi dielektriklerde ise içeri giren ışık saçılır ve dağınık renk oluşur.

glTF şartnamesi bu ayrımı malzeme modeline yazar: base color, metalde normal gelişte ölçülen yansıma değeri (F0), dielektrikte ise yansıyan dağınık renktir [k2]. Dielektrikler için F0 ayrıca verilemez; şartname lineer olarak %4 (0.04) varsayar [k2]. Yani aynı "base color" alanı, metalde ve dielektrikte aynı anlama gelmez.

Bu yüzden yeni başlayanın sık hatası, demiri koyu gri boyayıp üstüne beyaz parlaklık çizmektir. Usta önce "bu yüzey metal mi?" sorusunu cevaplar; metal ise dağınık renk aramaz, dielektrik ise parlaklığı F0 ve pürüzlülükle kurar [k1][k2].

Renk haritası ve veri haritası

Bir malzeme birden çok harita taşır ve hepsi aynı türden değildir. Base color bir renktir; gözle görülen tonu taşır. Pürüzlülük, metaliklik ve normal ise veridir; ışığın nasıl hesaplanacağını söyler.

glTF şartnamesi metalik ve pürüzlülük değerlerini tek bir dokuda paketler: yeşil kanal pürüzlülük, mavi kanal metalikliktir ve bu doku lineer transfer fonksiyonuyla kodlanır [k2]. Normal dokusu da lineer transfer fonksiyonuyla kodlanır; her texel, teğet uzayında bir normal vektörünün XYZ bileşenleridir [k2]. Blender kılavuzu da normal ve displacement haritalarının "Non-Color Data" olarak işaretlenmesini söyler [k4].

Sonuç basit: veri haritasını sRGB kaydedersen değerler kayar. Pürüzlülük haritası olduğundan farklı okunur, normal haritası ters ve tuhaf görünür. Renk ile veriyi ayırmak, PBR'nin en sık atlanan adımıdır.

Fark et: aynı sandık, iki ışık

Aşağıdaki şemada aynı sandık iki farklı ışık altında gösteriliyor. Soldaki malzeme tek ışığa göre elle boyanmış: gölgeye koyu kahve, tepeye beyaz parlama konmuş. Sağdaki malzeme ise PBR parametreleriyle yazılmış: ahşap dielektrik ve pürüzlü, demir şerit metal ve daha pürüzsüz.

Fark et: Soldaki sandık sıcak ışıkta doğru görünürken soğuk ışıkta kirli ve plastik bir hâl alıyor; çünkü gölge ve parlama ışığa değil, boyaya gömülmüş. Sağdaki sandıkta ışık değişse de ahşap ahşap, demir demir kalıyor; değişen yalnızca ışığın rengi ve gölgenin yönü.

Bu, PBR'nin neden "güzellik ayarı" olmadığını gösterir. Amaç tek kareyi kurtarmak değil, malzemenin bütün sahnelerde aynı kimliği taşımasıdır [k1][k2].

Fark et 2: Sağdaki demir şeritte dağınık renk yok; yalnız yansıma var. Soldaki şeritte ise hem koyu boya hem beyaz parlama var. İkisi uzaktan benzer görünse de yakın planda ve hareketli ışıkta ayrılır. Bu yüzden malzeme, ışıkla imzalanmış bir sözleşmedir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.