Açık Kaynak Araç: Blender ve Lisans
Açık kaynak, ücretsiz olmak değil, aracın kararını görebilmek ve değiştirebilmektir. Bu derste Blender'ın ne olduğunu, GPL'in neyi kapsayıp neyi kapsamadığını ve lisansın sanatçı için neden bir güvence olduğunu görüyoruz.
Gizli kural: açık kaynak bir fiyat değil, özgürlüktür
Yeni başlayan "Bedava mı?" diye sorar. Usta, "Kaynağını görebiliyor muyum, değiştirebiliyor muyum, dağıtırken neyi paylaşmak zorundayım?" diye sorar. Çünkü açık kaynak bir fiyat etiketi değil, bir özgürlük tanımıdır.
Blender kılavuzu bu ayrımı açıkça yapar: "free software" çoğu zaman bedava olsa da, Free Software Foundation'ın kastettiği "özgürlük olarak özgür"dür, "bedava bira" değildir. Bu anlamda özgür yazılım, kullanma, kopyalama, değiştirme ve yeniden dağıtma konusunda sınırsız serbestliktir [k1]. Ticari yazılımlarda ise tipik olarak tek bilgisayara kurulur, kopya çıkarılamaz ve kaynak kod hiç görülmez [k1]. Kaynak kodun herkese açık olması, hataların yakalanıp düzeltilmesi için de daha çok fırsat yaratır [k1]. Bu yüzden bir aracın açık olup olmadığı, yalnız fiyatına bakarak anlaşılmaz. Fiyat sıfır olabilir; özgürlük yine de yazılı olmalıdır.
Gizli kural: açık kaynak, ücretin sıfır olması değil, kararın kaynağını görebilme hakkıdır. Bedava bir araç sizi bağımlı bırakabilir; özgür bir araç, araç değişse bile işinizi taşıyabilmenizi sağlar.
Blender: boru hattının tamamı, ama yalnızca bir araç
Blender, kılavuzun ilk cümlesiyle "özgür ve açık kaynaklı 3B yaratım paketi"dir. 3B boru hattının tamamını destekler: modelleme, rigging, animasyon, simülasyon, render, kompozit, hareket yakalama ve video düzenleme [k2]. Linux, macOS ve Windows'ta OpenGL üzerinden tutarlı bir deneyim sunar [k2]. Kılavuz ayrıca Blender'ın herhangi bir dizine kurulup sistem değiştirilmeden çalıştırılabildiğini ve arayüzünün Python betikleriyle özelleştirilebildiğini söyler [k2]. Bu taşınabilirlik, okul ya da laboratuvar bilgisayarında izin sorunu çıkarmadan çalışmayı kolaylaştırır.
Bu genişlik, Blender'ı "her şeyi yapan düğme" sanma riskini getirir. Kılavuz kendi uyarısını yapar: bütün bunlara rağmen Blender bir araçtır; büyük sanatçılar düğmelere basarak değil, anatomi, kompozisyon, ışık ve animasyon ilkeleri gibi konuları öğrenip pratik yaparak eser üretir [k2].
Yani lisans size aracı verir, yeteneği vermez. Açık kaynak öğrenme kapısını açar; içeri girip çalışmak yine sanatçının işidir.
GPL: dört hak, dağıtımda dört sorumluluk
GPL, bu özgürlüğü dört hakla yazar: programı her amaçla kullanma, programı değiştirme ve kaynak koda erişme, programı kopyalama ve dağıtma, programı geliştirip kendi sürümünüzü yayımlama [k1].
Bu hakların karşılığında, programı dağıtıyorsanız sorumluluklar başlar: GPL'in bir kopyasını programa eklemek, kaynak kodu dahil etmek ya da serbestçe erişilebilir kılmak, değiştirdiğiniz sürümü GPL veya uyumlu bir lisansla paylaşmak ve lisansın ötesinde ek kısıt koymamak [k1]. Bu sorumluluklar, sizin ve başkalarının özgürlüğünü korumak için tasarlanmıştır [k1]. Kılavuz bunu net söyler: GPL'li bir programı tescilli bir ürüne çeviremezsiniz [k1].
Buradaki ayrım önemli: sorumluluk "kullanmak"la değil, "dağıtmak"la başlar. Blender'ı kendi stüdyonuzda kullanmak, onu değiştirip kimseye vermemek sizi kaynak yayımlamaya zorlamaz. Ama değiştirilmiş bir Blender'ı başkasına verirseniz, verdiğiniz şey yalnız ikili dosya değildir; lisansın istediği kaynak da yanında gitmelidir.
En çok karışan nokta: GPL esere bulaşmaz
En çok karışan nokta, GPL'in ürettiğiniz esere bulaşıp bulaşmadığıdır. Kılavuz bunu tek cümleyle kapatır: GPL yalnızca Blender uygulaması için geçerlidir, onunla oluşturduğunuz sanat eseri için değil [k1].
Yani Blender'la modellediğiniz sandık, dokuduğunuz doku, render ettiğiniz kare sizin eserinizdir. Onu satabilir, ticari bir oyunda kullanabilir, istediğiniz lisansla paylaşabilirsiniz. GPL aracın kaynağını açık tutar; aracın çıktısını kendi lisansına çekmez. Model, doku, render: hepsi aracın çıktısıdır, aracın kodu değil.
Bu ayrım, stüdyoların Blender'ı rahatça kullanmasının nedenidir. Korkulacak şey "Blender kullandım" değil, "Blender'ı değiştirip dağıttım ve kaynağını vermedim" cümlesidir.
Fark et: 2002'de topluluk bir kararı satın aldı
Bu lisansın arkasında bir topluluk hikâyesi var. Blender'ı Hollandalı sanat yönetmeni ve kendi kendini yetiştirmiş yazılımcı Ton Roosendaal yarattı; ilk "Blender" kaynak dosyalarını 2 Ocak 1994'te yazdı [k3]. Şirketi NaN 2002'nin başında kapandı ve Blender'ın geliştirmesi durdu [k3].
Roosendaal Mayıs 2002'de kâr amacı gütmeyen Blender Foundation'ı kurdu; Temmuz 2002'de "Free Blender" adlı ilk kitlesel fonlama kampanyasını başlattı. 250.000 kullanıcıdan oluşan topluluk yedi haftada 110.000 euro topladı ve Blender'ı yatırımcılardan geri aldı. 13 Ekim 2002'de Blender GNU GPL v2 ile yayımlandı [k3]. Kılavuz bu kampanyayı ilk kitlesel fonlama kampanyası olarak anar [k3].
Fark et: Burada kurtarılan şey yalnız bir program değil, bir karar biçimiydi: kaynağın herkese açık kalması. Bugün Blender'ı indirip açtığınızda, 2002'de topluluğun ödediği bedeli ve aldığı lisans kararını devralırsınız. Açık kaynak, bir kez verilmiş ve geri alınması zor bir sözdür.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.