Makam Müziğine Bakış: Koma, Çeşni, Seyir

Makam bir dizi adı değildir: dörtlü ve beşlilerin birleşimi, karar ve güçlü perdeleri, bir de seyir gerektirir. Aynı diziyi kullanan iki makamı ayıran şey bu yoldur.

Makam: dizi + seyir + perdeler

Türk musikisinde makam, ses dizilerinin belirli kurallar çerçevesinde kullanılmasıdır. Ama makamı yalnız dizi olarak tanımlamak eksiktir. Bir makamın karar sesi (eserin bittiği perde), güçlüsü (dizinin ağırlık merkezi), yedeni (karara yönelen perde) ve bazen ikinci güçlüsü, asma kararları vardır. Bunlar olmadan dizi, yalnız bir ses listesidir.

Dizileri aynı olan makamlar birbirinden seyirlerine göre ayrılır. Bu yüzden makamda seyir belirleyicidir. İki makam aynı perdeleri kullanabilir; ama biri inici, öteki inici-çıkıcı seyrediyorsa aynı makam değildir. Dizi, malzemeyi verir; seyir, o malzemenin nasıl kullanılacağını.

Batı moduyla benzerlik buradadır: ikisi de bir merkez ve bir koleksiyon kurar. Fark, makamın merkezi tek sesle değil, karar-güçlü-yeden üçlüsüyle ve seyirle tanımlamasıdır. Bu yüzden "makam, modun Doğu versiyonudur" demek, iki sistemin kurallarını da siler.

Koma: oktavın 53'e bölünmesi

Türk müziği teorisinde oktav, 53 eşit aralığa bölünür; bu aralıkların her birine koma denir. Bir tam ses dokuz komadır. Arel-Ezgi-Uzdilek yazımı bu 53'lü sisteme dayanır ve Batı müziğinin dört arızasına altı arıza daha ekler. Bu arızalar çeyrek ton değil, komaya göre tanımlanmıştır.

Uygulamada 53 komanın tamamı kullanılmaz; bunların 24'ü pratikte kullanılan aralıkları verir. Türk musikisinde 43 perde bulunduğu da kaynaklarda belirtilir. Bu sayılar kulağa çelişkili gelebilir; çünkü biri teorik bölünmeyi, öteki perdelerin adlandırılmış toplamını anlatır. Yazım sistemi ile icra pratiği aynı şey değildir.

Batı'nın eşit tamperemanında diyez ve bemol aynı tuşa düşer. Koma sisteminde ise aynı perde adı, farklı koma değerleriyle ayrılır. Bu yüzden bir Türk müziği eserini piyanoda çalmak, diziyi duyurur ama komalı aralıkları siler. Eserin "makam" kimliği, bu aralıkların yerinde durmasına bağlıdır.

Çeşni: dörtlü ve beşlilerin birleşimi

Makamın sekiz sesi, dörtlü ve beşlilerin birleşmesiyle kurulur. Basit makamlarda bu birleşim genellikle alt tarafta bir dörtlü ya da beşli, üst tarafta öteki olacak biçimdedir. Bu yapı taşlarına çeşni denir; her birinin kendi aralık düzeni vardır.

Örneğin Rast makamı, Rast perdesindeki Rast beşlisi ile Nevâ perdesindeki Rast dörtlüsünün birleşmesinden oluşur. Uşşak makamı ise Dügâh perdesindeki Uşşak dörtlüsü ile Nevâ perdesindeki Bûselik beşlisinin birleşmesidir. Birleşme yerindeki perde çoğu zaman makamın güçlüsüdür ve geçici karar olarak kullanılır.

Bu yapı, makamı ezber bir gam olmaktan çıkarır. Makamı tanımak için alt ve üst yapı taşlarını ayrı ayrı duymak, sonra birleşim perdesinde nasıl davrandıklarına bakmak gerekir. İki makam aynı sesleri kullansa bile farklı çeşnilerden kurulduğu için farklı duyulur.

Karar, güçlü, yeden, asma karar

Karar, eserin bittiği perdedir; makamın evidir. Basit makamlarda durak, makamı oluşturan ilk dörtlü ya da beşlinin başlangıç perdesidir. Güçlü, dizinin ağırlık merkezidir ve genellikle geçici karar olarak kullanılır; basit makamlarda iki yapı taşının birleştiği perdedir.

Yeden, bitişten önce karar perdesine yönelen perdedir; makama göre yarım ya da tam ses olabilir. İcracıyı karara yönlendirir ve kapanış duygusunu güçlendirir. Asma karar ise eser içinde başka bir makamı kısaca hatırlatan kısa kalışlardır; asıl makamdan çıkış değildir. Asma kararda başka makama geçilmez; yalnız o makamın rengi gösterilir.

Bu dört kavram, makamı bir harita gibi okumayı sağlar: karar ev, güçlü meydan, yeden kapı, asma karar komşuya açılan pencere. Yalnız diziyi bilen icracı, hangi perdenin hangi görevi taşıdığını kaçırır.

Seyir: aynı diziyi ayıran yol

Seyir, bir makamın notaları arasında izlediği az çok düzenli yoldur; kelime anlamı "güzergâh"tır. Üç türü vardır: çıkıcı, inici ve inici-çıkıcı. Makamlar bu yollardan biriyle karakter kazanır. Aynı diziyi kullanan iki makam, farklı seyirlerle ayrılır.

Seyir, doğaçlamada da bestede de geçerlidir. Gazel, taksim ve Kur'an tilaveti gibi doğaçlamalar genellikle usulsüz, serbest ritimle icra edilir; ama makamın seyri yine korunur. Yani usulün yokluğu, makamın yokluğu değildir. Ritim serbestleşir, güzergâh serbestleşmez.

Profesyonel icracı için seyir, "hangi notaları çalacağım" sorusundan önce gelir: "hangi sırayla, hangi perdede ağırlaşarak, nerede döneceğim?" Makamın kimliği bu soruların cevabında saklıdır. Nota listesi, bu cevabın yalnızca malzemesidir.

Fark et: aynı perdeler, başka makam

İki ezgi düşün: ikisi de aynı perdeleri kullanıyor, ikisi de aynı seste bitiyor. Biri yukarıdan aşağı inerek o sese yerleşiyor; öteki aşağı inip yukarı çıkarak. Aynı nota kümesi, aynı karar, farklı seyir. Kulağa iki ayrı makam gibi gelir; çünkü güçlü perdesindeki ağırlık ve dönüş noktaları değişmiştir.

Bu deney, makamın notalarla değil ilişkilerle kurulduğunu gösterir. Batı modlarında merkez ve ayırt edici derece belirleyiciydi; makamda buna güçlü, yeden ve seyir eklenir. Katman arttıkça "aynı notalar" açıklaması daha da yetersiz kalır.

Kontrol: bir makamı incelerken dört şeyi ayrı ayrı yaz. (1) Karar perdesi. (2) Güçlü perdesi. (3) Alt ve üst çeşni. (4) Seyir yönü. Dördü tamamlanmadan verilen makam adı, dizinin adını söyler ama makamı söylemez.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.