Adlandırma, Biçim ve Yedek
İşin kaybolduğu yer çoğu zaman yetenek değil, dosya düzenidir. Bu konuda dosya adını bir adres gibi kurgulamayı, biçim seçerken kalıcılığı düşünmeyi ve yedeği işin sonu değil parçası saymayı öğreniyoruz.
Dosya adı bir adres değil, bir cümledir
Ekipte kaybolan şey genelde dosyanın kendisi değil, hangisinin son hâl olduğudur: senaryo-son.docx, senaryo-son2.docx, senaryo-son-SON.docx. Bu üç dosya, aslında "sürüm yönetimi yok" demenin en pahalı yoludur.
Çalışan kural şudur: ad, tarih + konu + sürüm taşır ve boşluk yerine tire kullanır. Örneğin 2026-03-14-kisa-film-senaryo-v03. Böylece liste alfabetik değil kronolojik sıralanır; hangisinin yeni olduğunu gözle görürsün.
İkinci kural: "son", "yeni", "final" gibi sözcükler adın parçası olmaz. Bunlar kişisel hafızaya seslenir; ekip hafızasına değil. Üçüncü kural: tarih uluslararası biçimde (yıl-ay-gün) yazılır; böylece sıralama bozulmaz.
Biçim seçimi: kalıcılık faktörleri
Bir dosya biçimi seçerken sorulacak soru "şimdi açılıyor mu?" değil, "beş yıl sonra açılacak mı?"dır. Kongre Kütüphanesi biçimleri tam olarak bu soruyla değerlendirir ve şu faktörleri sayar: açıklık (disclosure), benimsenme (adoption), şeffaflık, kendi kendini belgeleme, dış bağımlılıklar, patent etkisi ve teknik koruma mekanizmaları.
Bunları gündelik dile çevirelim:
- Açıklık/şeffaflık: biçimin nasıl okunacağı kamuya açık mı, yoksa tek bir şirketin insafına mı bağlı?
- Benimsenme: kaç araç bu biçimi açabiliyor?
- Kendi kendini belgeleme: dosya, kendi içinde anlamını taşıyor mu (düz metin gibi) yoksa dışarıdan bir şema mı gerekiyor?
- Dış bağımlılıklar: açmak için belirli bir program/lisans şart mı?
- Patent ve teknik koruma: biçim lisans kısıtı ya da kopya koruması taşıyor mu?
Bu listeyi bilen kişi, "hangi programda açılıyor" sorusunu değil, "hangi biçim benden sonra da yaşar" sorusunu sorar.
Düz metin, biçimlerin ortak dilidir
Dijital koruma yazını biçim eskimesi (obsolescence), taşıma (migration) ve bütünlük denetimi (fixity) kavramlarıyla çalışır: biçimler ölür, içerik taşınır ve taşınan kopyanın bozulmadığı denetlenir.
Bu yüzden profesyonel ekiplerin ortak refleksi şudur: işin özünü düz metinde tut, süsü ayrı taşı. JamForge'un proje kitabı tam bu mantıkla üç biçim verir:
- Markdown: düz metin; her araçta açılır, satır satır karşılaştırılabilir.
- Yazdırılabilir HTML: okumak, imzalatmak, PDF çıkarmak için.
- JSON (jamforge-proje@1): alanları adlandırılmış veri; başka bir araca taşınabilir.
Aynı içeriğin üç biçimde durması fazlalık değil, sigortadır: biri okunur, biri basılır, biri yeniden işlenir.
Yedek: kopya değil, ikinci bir yer
Yedek, aynı klasörde duran ikinci bir dosya değildir. Aynı disk, aynı hesap, aynı tarayıcı: bunların hepsi tek bir arıza noktasıdır. Tarayıcı verisi silindiğinde, hesap kapatıldığında ya da cihaz bozulduğunda tek kopya gider.
JamScript'in solo çalışma notu bunu açıkça söyler: "Solo senaryolar bu tarayıcıda durur. Düzenli olarak Fountain yedeği al ya da sunucuda saklamak için ortak oturum aç." İki çıkış yolu vardır: dışa aktar (kendi cihazına al) veya ortak oturuma geç (sunucuda sakla).
JamForge'da aynı işi proje kitabı yapar: kitabı dışa aktarmak, işin tek bir dosyada, senin elinde bir kopyasının olması demektir. Kural kısa: dışa aktarılmamış iş, tek kopyadır.
Adlandırma kuralını ilk gün kurmak
İyi bir ad kuralı üç soruyu cevaplar: ne, ne zaman, hangi sürüm. Tarihi başa yazmak (2026-11-16 gibi) iki işe yarar: dosyalar kendiliğinden kronolojik sıralanır ve "son sürüm hangisi" tartışması biter. Ay adını yazmak (16-Kasım) da olur, ama sayı biçimi alfabetik sıralamada da doğru çalıştığı için daha güvenlidir.
Kuralın en önemli özelliği kısa ve tek olmasıdır: bir ekip aynı anda iki farklı kural kullanıyorsa kural yoktur. Bu yüzden kural, ekip kuralları belgesinde tek satır olarak yazılır ve oturum açılırken konuşulur. Sonradan uygulanan kural, eski dosyaları geriye dönük düzeltmeyi gerektirir; o iş genelde yapılmaz ve iki düzen yan yana yaşar.
Teslim biçimi ile çalışma biçimi ayrıdır
Profesyonel akışta iki dosya ailesi birlikte yürür: çalışma dosyası (düzenlenebilir kaynak) ve teslim dosyası (herkesin açabildiği çıktı). Kaynak elde kalmazsa bir sonraki düzeltme sıfırdan başlar; teslim dosyası üretilmezse alıcı belgeyi açamaz.
Bu yüzden klasör düzeni en baştan üçe ayrılır: kaynak/, cikti/, teslim/. JamForge'da proje kitabı bu ihtiyacın karşılığıdır: kitap üç biçimde indirilebilir — Markdown, yazdırılabilir HTML ve JSON. Markdown bir arşiv ya da metin editöründe okunur, HTML tarayıcıda yazdırılıp PDF'e çevrilir, JSON ise başka bir araca aktarılabilir. Üçünü birden almak, hem bugünü hem yarını düşünmektir.
İşin zor kısmı: taşırken kaybolan
Biçim değiştirmek bedavaya gelmez. Karmaşık bir belgeden düz metne geçerken biçim, sayfa düzeni, gömülü nesneler ve stiller kaybolur; yalnız anlam kalır. Bu yüzden taşıma öncesi tek bir soru sorulur: kaybolursa işime yarar mı?
- Senaryo için Fountain/Markdown taşıması iyidir: girinti ve sahne başlıkları korunur.
- Grafik ağırlıklı iş için taşıma risklidir: katmanlar, efektler ve renk profilleri dönüşür.
Profesyonel refleks şudur: kaynak biçimi sakla, türev biçimi üret. Yani "herkesin açtığı" kopyayı üret ama aslını kaybetme. Bu, arşivcilerin "özgün biçim + erişim kopyası" dediği düzenin ta kendisidir.
Fark et: iki dosya listesi
Önce: final.docx, final-yeni.docx, final-yeni2-bu-sefer-gercek.docx, sunum.pptx, sunum-eski.pptx. Bir ay sonra bu klasörü açan kişi, hangisinin teslim edildiğini bilmez; hepsini açıp bakar.
Sonra: 2026-03-14-senaryo-v03.md, 2026-03-14-butce-v02.csv, 2026-03-16-sunum-v01.md. Liste kendini anlatır: tarih sırası, konu, sürüm. Teslim edilen sürüm bellidir; bir ay sonra gelen kişi sormadan devam eder.
Dosya adı bir estetik tercih değil, ekiplerin ortak hafızasıdır. İyi ad, soru sormayı gereksiz kılar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.