Altyazı ve Yazı: Okunabilirlik

Altyazı bir erişilebilirlik aracıdır ve ölçülebilir kuralları vardır: satır uzunluğu, satır sayısı, ekranda kalma süresi, okuma hızı, güvenli alan. Bu derste altyazıyı ölçülü yazmayı ve JamCut'ta SRT/VTT dosyalarıyla çalışmayı öğreniyoruz.

Altyazı kime yarar?

Altyazı (caption) yalnız "konuşmanın metni" değildir. W3C'nin tanımına göre caption, işitme engelliler ve sağırlar için konuşmanın ve anlamlı konuşma dışı seslerin metnidir; görüntüyle senkron gösterilir ve genellikle oynatıcıdan açılır (W3C WAI, Captions). Yani kapı çalması, telefon zil sesi, arkadan geçen korna da gerektiğinde metne girer: çünkü bunlar hikâye için bilgidir.

Erişilebilirlik bir tercih değil, giderek bir zorunluluk hâline geliyor: ABD'de 2010 tarihli CVAA, yayıncılara televizyon programlarının internette yeniden dağıtımında altyazı zorunluluğu getirmiştir.

Ama altyazının ikinci bir faydası var: sesi kapalı izleyen çok geniş bir kitle. Otobüste, kuyrukta, ofiste telefonu sessizde olan insanlar videonuzu altyazıyla takip eder. Yani altyazı hem erişilebilirlik hem de tutundurma aracıdır; kurgucunun işi bitince akla gelen bir ek değil, tasarımın parçasıdır.

Ölçüler: karakter, satır ve süre

Altyazı yazmak yazı yazmak değildir; okuma hızı işidir. BBC'nin altyazı kılavuzu okuma temposunu dakikada 160–180 kelime olarak verir; bu, kelime başına yaklaşık 0,3 saniye demektir (dört kelimelik bir altyazı ekranda en az 1,2 saniye kalmalıdır). Satır uzunluğu yayın ölçüsünde 37 karakteri geçmemelidir; 16:9 ve kare videoda en çok iki satır, dikey videoda en çok üç satır kullanılır.

Netflix'in biçim kılavuzu benzer sınırlar koyar: bir altyazı etkinliği en çok 7 saniye, 24 fps'te en az 5–6 saniye ekranda kalır; genelde tek satır, en çok iki satır kullanılır; metin ortalanır ve ekrandaki başka bir yazıyla çakışmaz.

Bu sayılar keyfî değildir: hepsi gözün satırı bulma, okuma ve kavrama süresinden türetilir. Kural pratikte şöyle özetlenir: bir altyazı, tek bir cümle olmalı ve doğal bir noktadan kırılmalıdır. Cümleyi ortadan bölmek ya da iki cümleyi tek bloğa sıkıştırmak okumayı zorlaştırır.

Güvenli alan ve koyu kutu

Metin ve grafikler karenin kenarına yapışmamalıdır. Nedeni tekniktir: bazı ekranlar ve oynatıcılar kenarlardan bir miktar kırpar; güvenli alan dışına taşan yazı kesilebilir (Wikipedia, Safe area). Bu yüzden başlıklar ve altyazılar çerçevenin içinde, kenarlardan belirli bir boşluk bırakılarak yerleştirilir.

İkinci konu okunabilirlik zeminidir: altyazı, görüntünün her renginin üstünde okunabilmelidir. Yaygın çözüm beyaz yazı ve arkasına yarı saydam ya da opak koyu kutu koymaktır. JamCut'ta bir yazı bloğunun "arkası koyu kutu" seçeneği tam olarak bu işi yapar ve altyazı içe aktarıldığında varsayılan olarak açıktır.

JamCut'ta hazır güvenli alan çizgisi yoktur; bu yüzden kenarlardan elle boşluk bırakmak gerekir. Yazı boyutu kare yüksekliğinin yüzdesi olarak verilir (%2–25); bu, ölçeği çözünürlükten bağımsız düşünmenizi sağlar ama "şu kadar piksel" demediği için ekranda denemenizi gerektirir.

Yazı tipleri, hiyerarşi ve altyazı dışı yazılar

Altyazı dışında kalan yazılar (başlık, alt bant, jenerik) için birkaç tasarım kuralı vardır: tek yazı tipi ailesi kullanmak, yeterli kontrast bırakmak ve yazıyı okunamayacak kadar küçültmemek. Meslek yazınının uyarısı nettir: çok font, düşük kontrast ve okunmayan yazı, yeni başlayanların klasik hatasıdır.

İkinci bir uyarı da katman sönmeleriyle ilgilidir: birden fazla grafik katmanı varsa, hepsinin aynı anda ve aynı hızda sönmesi gerekir; farklı anlarda sönmeler (staggered outs) dağınık görünür.

JamCut'ta yazı blokları 300 karakterle sınırlıdır ve yazı izinde durur; boyut kare yüksekliğinin yüzdesidir (%2–25), yedi yazı tipi seçeneği (Inter, Arial, Georgia, Times, Courier, Verdana, Trebuchet), kalın seçeneği, renk ve koyu kutu vardır. Başlık için Üst/Orta/Alt ön ayarlarından birini seçmek, serbest x/y ile uğraşmaktan daha güvenlidir. Altyazı olarak işaretlenen bloklar SRT/VTT olarak dışa aktarılabilir; bu sayede aynı metni hem videoda hem altyazı dosyası olarak kullanabilirsiniz.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.