Dış Ticaret Dosyasının Yönetimi

Dış ticaret dosyası, siparişten tahsilata kadar bütün belgelerin ve işlem kayıtlarının bir arada tutulduğu dosyadır. Bu konuda dosya yönetiminin aşamaları, saklama yükümlülüğü ve kontrol listesi ele alınır.

Dosya yönetiminin amacı

Dış ticaret işlemi tek bir belgeyle değil, bir belge zinciriyle yürür. Sipariş, sözleşme, fatura, taşıma belgesi, dolaşım belgesi, sigorta poliçesi, gümrük beyannamesi ve ödeme belgeleri bu zincirin halkalarıdır. Dosya yönetimi, bu halkaların eksiksiz, tutarlı ve erişilebilir biçimde tutulmasıdır.

Dosya yönetiminin üç amacı vardır:

- İşlemin yürütülmesi: Gümrük beyanı, banka ibrazı ve taşıma, belgelerin doğru ve tam olmasına bağlıdır.
- Denetime hazırlık: Gümrük idaresi beyanın doğruluğunu araştırmak üzere belge isteyebilir; sonradan kontrol, dosya üzerinden yapılır.
- Uyuşmazlıkta ispat: Alıcıyla veya taşıyıcıyla çıkan uyuşmazlıkta hakların ispatı, dosyadaki belgelere dayanır.

Bu nedenle dosya, işlem tamamlandığında kapatılmaz; saklama süresi boyunca erişilebilir tutulur.

Sipariş ve sözleşme aşaması

Dosya, ilk belgeyle birlikte açılır. Bu aşamada toplanması gerekenler:

- Sipariş ve teklif yazışmaları: Fiyat, miktar ve teslim şartlarının oluştuğu yazışmalar.
- Sözleşme veya sipariş onayı: Esaslı noktaların (mal, miktar, bedel, teslim şekli, ödeme yöntemi) yazılı hali.
- Alıcı bilgileri: Unvan, adres, vergi numarası, teslim ve fatura adresi.
- Proforma fatura: Ön izin ve akreditif açılışı gibi işlemlerde işlemin dayanağı.
- İzin ve kayıt belgeleri: Ön izne bağlı mallarda izin, ihracı kayda bağlı mallarda birlik kaydı.

Bu aşamada yapılan en yaygın hata, sözleşme şartlarının dağınık bırakılmasıdır. Teslim şekli ve ödeme yöntemi bir e-postada, miktar başka bir yazışmada kalırsa, uyuşmazlık halinde iradeyi ispatlamak güçleşir. Dosyanın ilk sayfası, işlemin özeti niteliğinde bir kontrol formu olmalıdır.

Fatura ve ticari belgeler

Ticari işletmesi bağlamında mal satmış tacirden diğer taraf, kendisine bir fatura verilmesini ve bedeli ödenmiş ise bunun da faturada gösterilmesini isteyebilir. Faturayı alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde faturanın içeriği hakkında bir itirazda bulunmamışsa bu içeriği kabul etmiş sayılır. Bu süre, dış ticarette de önemlidir: alıcı, fatura içeriğine itiraz edecekse bunu süresinde yapmalıdır.

Dosyada bulunması gereken ticari belgeler:

- Ticari fatura: Beyannamedeki bilgilerle birebir uyumlu olmalı; mal tanımı, miktar, birim fiyat, teslim şekli ve ödeme şartları yer almalıdır.
- Çeki listesi: Koli sayısı, koli başına adet, brüt ve net ağırlık.
- Dolaşım ve menşe belgeleri: A.TR, EUR.1 veya menşe şahadetnamesi; belgenin hangi rejim için düzenlendiği dosyada not edilmelidir.
- Analiz, sağlık, uygunluk belgeleri: Alıcı ülkenin şartlarına göre.

Tacirin basiretli bir iş adamı gibi hareket etme yükümlülüğü, bu belgelerin zamanında ve doğru düzenlenmesini de kapsar.

Gümrük ve taşıma aşaması

Bu aşamada dosyaya giren belgeler:

- Gümrük beyannamesi ve ekleri: Beyanname, eşyanın beyan edildiği rejimin uygulanması için gerekli bütün bilgileri içermeli ve imzalanmalıdır; gerekli bütün belgeler beyannameye eklenir. Elektronik beyanda belgelerin beyanla birlikte ibrazı istenmeyebilir; bu halde belgeler yine saklanır.
- Taşıma belgesi: Konşimento, CMR, AWB veya demiryolu taşıma belgesi.
- Sigorta poliçesi: Teslim şeklinin sigorta yükümlülüğüne uygun düzenlenmiş olmalı.
- Gümrük işlemlerine ilişkin yazışmalar: Muayene tutanakları, ek belge talepleri, düzeltme kayıtları.

Gümrük idaresi, beyanın doğruluğunu araştırmak üzere beyanname ile ilgili ve beyannameye ekli belgeleri kontrol edebilir, beyan sahibinden diğer belgeleri de vermesini isteyebilir, eşyayı muayene edebilir ve numune alabilir. Bu nedenle dosyada beyannameye eklenen belgelerin bir nüshası ile beyan sahibinin saklamakla yükümlü olduğu belgeler birlikte bulunmalıdır.

Tahsilat ve kambiyo takibi

Dosyanın kapanışı, bedelin tahsiline bağlıdır. Bu aşamada izlenen adımlar:

1. Faturanın düzenlenmesi ve gönderilmesi: Bedel ve vade faturada açık gösterilir.
2. Belgelerin bankaya ibrazı: Ödeme yöntemi vesaik mukabili veya akreditifli ise belgeler bankaya sunulur.
3. Bedelin takibi: Tahsilat, ihracata aracılık eden banka üzerinden izlenir.
4. Yurda getirme süresinin kontrolü: Bedel, fiilî ihraç tarihinden itibaren tebliğde gösterilen azami süre içinde yurda getirilmelidir; sorumluluk ihracatçıdadır.
5. Hesabın kapatılması: Mahsup edilebilen masraflar ve noksanlık toleransları dikkate alınarak ihracat hesabı kapatılır ve gerekli belgeler dosyaya eklenir.

Bu aşamada tutulan kayıtlar, hem kambiyo yükümlülüğünün yerine getirildiğini hem de tahsil edilemeyen tutarların hangi gerekçeyle açık kaldığını göstermelidir. Gecikme halinde tebliğde öngörülen usullerin süresi içinde kullanılması gerekir.

Saklama ve kontrol listesi

Gümrük müşavirleri, kanunlara göre tutmaya mecbur oldukları ticari veya kanuni defterlerini, vekaletname ve sözleşmelerini, işlerine dair yazdıkları ve aldıkları mektup, faks, telgraf ve benzeri belgeler ile düzenledikleri fatura, makbuz ve masraflarına ilişkin belgelerin asıllarını ve örneklerini özel kanunlardaki hükümler saklı kalmak kaydıyla beş yıl muhafaza etmeye mecburdur. Beyan sahibi de beyanname ve eklerinin bir nüshasını saklamakla yükümlüdür.

Siparişten tahsilata kontrol listesi:

- Sipariş ve sözleşme şartları yazılı mı? (mal, miktar, bedel, teslim şekli, ödeme yöntemi)
- Alıcı bilgileri ve fatura adresi doğrulandı mı?
- İzin, kayıt ve dolaşım belgeleri sevk öncesi tamamlandı mı?
- Fatura, çeki listesi ve taşıma belgesi birbiriyle tutarlı mı?
- Gümrük beyannamesi tescil edildi mi; ekleri dosyada mı?
- Sigorta poliçesi teslim şeklinin gereğine uygun mu?
- Belge şartları bankaya uygun mu; ibraz süresi kaçırılmadı mı?
- Bedel tahsil edildi mi; yurda getirme süresi izleniyor mu?
- Mahsup ve toleranslar işlendi mi; hesap kapatıldı mı?
- Dosya, saklama süresi boyunca erişilebilir mi?

Bu liste, her işlemde aynı sırayla uygulandığında dosya yönetimi kişiye bağlı olmaktan çıkar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.