Dış Ticaret Sözleşmesinin Kurulması
Dış ticaret işleminin hukuki temeli satış sözleşmesidir. Bu konuda sözleşmenin kurulması, esaslı noktalar, şekil serbestisi, sözleşmede bulunması gereken unsurlar ve uygulanacak hukuk ile yetki konuları ele alınır.
Dış ticaret sözleşmesinin niteliği
Dış ticaret işlemi, taraflar arasında kurulan bir satış sözleşmesine dayanır. Türk Borçlar Kanunu'na göre satış sözleşmesi, satıcının satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşmedir. Dış ticarete özgü yönü, tarafların farklı ülkelerde yerleşik olması ve ifanın sınır aşan bir taşıma ile gerçekleşmesidir.
Uygulamada satış sözleşmesinin yanında başka sözleşme tipleri de görülür:
- Tek seferlik satış: Belirli bir malın belirli bir bedelle satışıdır.
- Çerçeve sözleşme: İlişkinin genel şartlarını belirleyip her sevkiyatı ayrı siparişle yürütür.
- Distribütörlük ve acentelik: Satıştan çok dağıtım ilişkisini düzenler.
- Fason üretim ve eser sözleşmesi: İş görme ediminin öne çıktığı sözleşmelerdir.
Hangi tip seçilirse seçilsin, teslim şekli ve ödeme yöntemi mutlaka sözleşmede kararlaştırılmalıdır; bu iki unsur, risk ve masrafın kimde olduğunu belirler.
Sözleşme tipi ne olursa olsun, dış ticarette iki unsur işlemin omurgasını kurar: teslim şekli ve ödeme yöntemi. Bu iki maddenin eksikliği, diğer bütün maddelerin doğru yazılmış olmasına rağmen işlemi kırılgan hale getirir.
Sözleşmenin kurulması: irade açıklaması ve esaslı noktalar
Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İrade açıklaması açık veya örtülü olabilir; yani yazılı teklif kadar, teklifi kabul eden davranış da sözleşmeyi kurabilir.
Kurulma için esaslı noktalarda uyuşma gerekir. Taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır; ikinci derecedeki noktalarda uyuşulamazsa hâkim, uyuşmazlığı işin özelliğine bakarak karara bağlar. Dış ticarette esaslı noktalar şu dörtlüdür:
1. Malın tanımı ve miktarı,
2. Bedel ve para birimi,
3. Teslim şekli (Incoterms® kuralı), teslim yeri ve zamanı,
4. Ödeme yöntemi ve vadesi.
Bu dörtlüden biri belirsiz kalırsa, sözleşme kurulmuş olsa bile ifa aşamasında uyuşmazlık kaçınılmazdır. Bu nedenle müzakere aşamasında teklif ve karşı tekliflerin yazılı yapılması, hangi noktalarda uyuşulduğunun izlenebilmesini sağlar.
Dış ticarette müzakere çoğu zaman elektronik yazışmayla yürür. Teklifin bağlayıcı olup olmadığı, geçerlilik süresi ve karşı teklifin etkisi sözleşmenin kurulma anını belirler. Alıcının siparişi, satıcının teklifinden farklı şartlar içeriyorsa bu karşı teklif sayılır ve sözleşme, satıcı bu şartları kabul edince kurulur. Bu nedenle yazışmalarda fiyat, miktar, teslim şekli ve ödeme yönteminin her aşamada açıkça tekrarlanması, hangi şartların kabul edildiğinin izlenmesini sağlar.
Şekil serbestisi ve yazılılığın işlevi
Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir. Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil kural olarak geçerlilik şeklidir; öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz. Dış ticaret sözleşmeleri için kanunda özel bir geçerlilik şekli öngörülmemiştir; bu nedenle sözleşme yazılı olmadan da kurulabilir.
Ancak yazılılık iki işlev görür:
- İspat işlevi: Sözleşme şartlarının varlığını ve içeriğini ispat, yazılı metinle çok daha kolaydır.
- Gümrük ve banka işlemleri: Gümrük idaresi ve bankalar, beyan ve ödeme işlemlerinde sözleşmeye dayanan belgeleri (sipariş, proforma fatura, satış sözleşmesi) isteyebilir.
Uygulamada taraflar çoğu zaman ayrıntılı sözleşme yerine sipariş ve proforma fatura üzerinden çalışır. Bu yöntem hızlıdır; ancak sözleşme şartları dağınık belgelere yayıldığından, teslim şekli, ödeme yöntemi, uyuşmazlık çözümü gibi maddelerin tek bir metinde toplanması uyuşmazlık riskini azaltır.
Tacirler arası satışta özel hükümler
Taraflardan ikisi de tacir olduğunda satışa, Türk Ticaret Kanunu'nun özel hükümleri saklı kalmak şartıyla, Türk Borçlar Kanunu'nun satış sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır. Türk Ticaret Kanunu'nun özel hükümleri, dış ticarette sık karşılaşılan iki durumu düzenler:
- Kısmi teslim: Sözleşmenin niteliğine ve malın cinsine göre kısım kısım ifa mümkünse veya alıcı çekince ileri sürmeksizin kısmi teslimi kabul etmişse, sözleşmenin bir kısmının yerine getirilmemesi halinde alıcı haklarını kural olarak yalnız teslim edilmemiş kısım için kullanabilir.
- Temerrüt halinde satış: Alıcı temerrüde düşerse satıcı, malın satışına izin verilmesini mahkemeden isteyebilir; satış bedelinden giderler çıkarıldıktan sonra artan para alıcı adına bankaya bırakılır.
Bu hükümler, satıcının malı elden çıkarıp bedeli güvenceye almasını sağlar; sözleşmede aksine düzenleme yapılabilmesi mümkündür.
Kısmi teslim ve temerrüt hükümlerinin pratik önemi, dış ticarette sevkiyatların çoğu zaman partiler halinde yapılmasından gelir. Sözleşmede teslim takvimi ve parti sayısı açık yazılmazsa, hangi partinin geciktiği ve alıcının hangi hakları kullanabileceği belirsiz kalır. Bu nedenle teslim takvimi ile birlikte gecikme halinde uygulanacak yaptırımın da sözleşmede düzenlenmesi gerekir.
Uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme
Taraflar farklı ülkelerde yerleşik olduğunda ilk soru, sözleşmeye hangi hukukun uygulanacağıdır. Sözleşmeden doğan borç ilişkileri, tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir; sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerlidir.
Uygulamada üç yol izlenir:
- Açık hukuk seçimi: Sözleşmeye Türk hukuku, İngiliz hukuku gibi belirli bir hukukun uygulanacağı yazılır.
- Yetki anlaşması: Uyuşmazlıkta hangi mahkemenin veya tahkim merciinin yetkili olacağı kararlaştırılır.
- Tahkim: Taraflar mahkeme yerine hakem yolunu seçebilir; dış ticarette sık tercih edilir.
Ayrıca Türkiye'nin taraf olduğu Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması, tarafların iş yerlerinin farklı ülkelerde olması halinde belirli şartlarla uygulanır. Sözleşmede hukuk ve yetki maddesinin bulunmaması, uyuşmazlık halinde en pahalı eksikliktir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.