Defterlerin Tasdiki ve Saklanması

Ticari defterlerin kullanılmadan önce tasdik ettirilmesi ve belirli süre saklanması kanuni bir yükümlülüktür. Bu konuda tasdik zamanı, yenileme, açılış-kapanış onayı ve saklama rejimi ele alınır.

Tasdik yükümlülüğünün anlamı

Tasdik, bir defterin kullanılmaya başlanmadan önce yetkili makam tarafından onaylanmasıdır. Onay, defterin kaç yapraklı olduğunu, hangi döneme ait olduğunu ve kimin adına kullanılacağını sabitler. Böylece sonradan yaprak eklenmesi, çıkarılması veya defterin başka bir amaçla kullanılması önlenir. Tasdik, kayıtların güvenilirliğinin ön koşuludur.

Vergi Usul Kanunu'nun 220 nci maddesi, tasdike tabi defterleri sayar. Yevmiye ve envanter defterleri, işletme defteri, çiftçi işletme defteri, imalat ve istihsal vergisi defterleri, nakliyat vergisi defteri, yabancı nakliyat kurumlarının hasılat defteri ve serbest meslek kazanç defteri bu kapsamdadır. Kanunun cevaz verdiği hâllerde bu defterlerin yerine kullanılacak defterler de tasdike tabidir. Dış ticaretle uğraşan bir sermaye şirketinde tasdikin odağı yevmiye ve envanter defterleridir.

Tasdikin sağladığı güven, yalnız defter sahibine değil, işletmeyle ilişki kuran üçüncü kişilere de yöneliktir. Banka bir ihracat kredisini değerlendirirken, gümrük idaresi bir beyanı incelerken ve denetim elemanı bir dönemi incelerken aynı soruyu sorar: Bu kayıt, üzerinde değişiklik yapılmamış bir deftere mi aittir? Tasdik, bu sorunun cevabını belgeleyen ilk halkadır.

Tasdik zamanı: son ay kuralı

VUK m. 221, defterleri kullanacak olanların bunları hangi zamanlarda tasdik ettirmek zorunda olduğunu düzenler. Öteden beri işe devam edenler, defterin kullanılacağı yıldan önce gelen son ayda tasdik yaptırır. Hesap dönemleri Maliye Bakanlığı tarafından tespit edilenler ise defterin kullanılacağı hesap döneminden önce gelen son ayda tasdik ettirir.

Yeniden işe başlayanlar, sınıf değiştirenler ve yeni bir mükellefiyete girenler, bu tarihlerden önce tasdik yaptırır. Vergi muafiyeti kalkanlar, muaflıktan çıkma tarihinden başlayarak on gün içinde hareket eder. Tasdike tabi defterlerin dolması veya başka sebeplerle yıl içinde yeni defter kullanmaya mecbur olanlar, yeni defteri kullanmaya başlamadan önce tasdik ettirir.

Bu takvim, mali yılın kapanışıyla birlikte planlanmalıdır. Aralık sonunda yoğunlaşan işlemler nedeniyle tasdik işleminin son güne bırakılması, yeni dönemin ilk kayıtlarının gecikmesine yol açabilir.

Tasdikin yenilenmesi

VUK m. 222, defterlerini ertesi yılda da kullanmak isteyenlerin Ocak ayı içinde tasdiki yeniletmeye mecbur olduğunu belirtir. Hesap dönemleri Maliye Bakanlığınca tespit edilenler için bu süre, dönemin ilk ayı içindedir.

Yenileme ile ilk tasdik birbirinden farklıdır. İlk tasdik, yeni bir defterin kullanıma açılmasıdır; yenileme ise hâlihazırda kullanılan ve yaprakları tükenmemiş bir defterin izleyen dönemde de kullanılabilmesi için onayın güncellenmesidir. İkisinin de ortak amacı, defterin hangi döneme ait olduğunun tartışmasız olmasıdır. Yenilemenin atlanması, defterin izleyen dönem kayıtları bakımından tasdiksiz kalması sonucunu doğurur.

TTK'da açılış ve kapanış onayı

Türk Ticaret Kanunu'nun 64 üncü maddesi, fiziki ortamda tutulan yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defteri ile kanunda sayılan diğer defterlerin açılış onaylarının kuruluş sırasında ve kullanılmaya başlanmadan önce noter tarafından yapılmasını öngörür. İzleyen faaliyet dönemlerindeki açılış onayları, defterlerin kullanılacağı faaliyet döneminin ilk ayından önceki ayın sonuna kadar notere yaptırılır.

Yevmiye defterinin kapanış onayı, izleyen faaliyet döneminin altıncı ayının sonuna kadar notere yaptırılır. Pay defteri ile genel kurul toplantı ve müzakere defteri, yeterli yaprakları bulunmak kaydıyla izleyen dönemlerde açılış onayı yaptırılmaksızın kullanılmaya devam edilebilir. Ticari defterlerin elektronik ortamda tutulması hâlinde açılışlarda ve yevmiye defteri ile yönetim kurulu karar defterinin kapanışında noter veya ticaret sicili müdürlüğü onayı aranmaz.

Bu hüküm, vergi hukukundaki tasdik ile ticaret hukukundaki onayı birbirine karıştırmamak gerektiğini gösterir. İki rejim farklı makamları ve farklı zamanları işaret eder; ikisi de aynı defter için ayrı ayrı gözetilmelidir.

Saklama süresi ve belgelerin korunması

TTK m. 82, saklanacak belgeleri sayar ve bunların on yıl saklanacağını belirtir. Saklama süresi; ticari defterlere son kaydın yapıldığı, envanterin çıkarıldığı, ara bilançonun düzenlendiği, yılsonu finansal tablolarının hazırlandığı, ticari yazışmaların yapıldığı veya muhasebe belgelerinin oluştuğu takvim yılının bitişiyle başlar.

Aynı madde, belgelerin görüntü veya veri taşıyıcılarda saklanabilmesine izin verir; ancak okunur hâle getirildiklerinde asıllarıyla içerik olarak örtüşmeleri, saklama süresi boyunca her an ulaşılabilmeleri ve uygun sürede okunabilir hâle getirilebilmeleri şarttır. Açılış ve ara bilançoları, finansal tablolar ve topluluk finansal tabloları bu elektronik saklama kolaylığının dışındadır.

Defter ve belgeler yangın, su baskını, yer sarsıntısı veya hırsızlık gibi sebeplerle zıyaa uğrarsa tacir, zıyaı öğrendiği tarihten itibaren otuz gün içinde işletmesinin bulunduğu yer yetkili mahkemesinden belge verilmesini isteyebilir. Bu dava hasımsız açılır. Hüküm, kayıpların keyfî biçimde açıklanmasının önüne geçer.

On yıllık süre, bir yandan vergi incelemesi ve hukuki uyuşmazlıklar için yeterli bir geriye bakış sağlar, diğer yandan işletmenin arşiv yükünü sınırlar. Sürenin başlangıcının her belge türü için ayrı tanımlanması, takvim yılının bitişini ortak bir başlangıç noktası yapar. Dış ticaret dosyalarında belgeler farklı tarihlerde oluştuğu için bu ortak nokta, hangi dosyanın arşivden çıkarılabileceğini belirlemeyi kolaylaştırır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.