Dövizli İşlemlerde Kur ve Değerleme

Dövizli işlemin hangi kurla kayda alınacağını, yabancı para alacak, borç, kasa ve banka mevcudunun dönem sonunda değerlemesini, değerleme farkının muhasebesini ele alır.

Dövizli işlemde kayıt anı ve kur

Dövizli işlem, bedeli yabancı para cinsinden belirlenen satış, alış, kredi veya hizmettir. Türk lirası muhasebe kayıtlarında bu işlem, işlem tarihindeki kur ile Türk lirasına çevrilir. Satışta alıcılar, alışta satıcılar hesabı bu kur üzerinden kayda alınır.

İşlem tarihi, malın teslim edildiği veya hizmetin yapıldığı tarihtir. Faturanın sonradan düzenlenmesi, kayıt tarihini değiştirmez; ancak uygulamada fatura tarihi ile teslim tarihinin aynı olması karışıklığı önler. Avans ödemelerinde avansın ödendiği tarihteki kur esas alınır; mal tesliminde avans kapatılırken aynı kur kullanılır.

Kur seçimi işletmenin muhasebe politikasında belirlenmelidir: Merkez Bankası gösterge kuru, bankanın alış kuru veya sözleşmede kararlaştırılan kur. Hangi kurun kullanılacağı sözleşmede yazılırsa, taraflar arasındaki kur farkı uyuşmazlığı azalır. Aynı işlem türünde dönem içinde farklı kur kullanılması, karşılaştırılabilirliği bozar.

Değerlemede hangi kur esas alınır?

Yabancı paralar borsa rayici ile değerlenir. Borsa rayicinin oluşmasında muvazaa olduğu anlaşılırsa bu rayiç yerine alış bedeli esas alınır. Yabancı paranın borsada rayici yoksa değerlemeye uygulanacak kur Maliye Bakanlığınca belirlenir. Bu hüküm, yabancı para ile olan senetli veya senetsiz alacaklar ve borçlar hakkında da geçerlidir.

Türkiye'de günlük gösterge kurları Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından yayımlanır. Bülten, her para birimi için birim, döviz alış, döviz satış, banknot alış ve banknot satış değerlerini içerir. Bazı para birimlerinde birim 100 olarak gösterilir; örneğin Japon yeninde verilen kur 100 yen içindir. Değerlemede bu birim farkı gözden kaçırılırsa tutar yüz katına çıkar.

Gösterge kur, piyasadaki her işlemin fiyatı değildir; bankalar kendi alış-satış kurlarını uygular. Bu nedenle değerlemede hangi kurun kullanılacağı ve kurun hangi tarihe ait olduğu belgelenmelidir. Dönem sonu değerlemesinde son günün kuru, işlem kaydında işlem gününün kuru kullanılır.

Alacak, borç ve mevcutların değerlemesi

Alacaklar kural olarak mukayyet değerleriyle değerlenir. Mevduat veya kredi sözleşmelerine dayanan alacaklar, değerleme gününe kadar hesaplanacak faizleriyle birlikte dikkate alınır. Vadesi gelmemiş senede bağlı alacaklar, değerleme gününün kıymetine indirgenebilir; senede faiz oranı yazılmışsa bu oran, yazılmamışsa Merkez Bankasının resmî iskonto haddi uygulanır.

Yabancı para alacak ve borçlarda ise özel hüküm devreye girer: Bunlar da yabancı para gibi değerlenir. Dolayısıyla dönem sonunda alacağın veya borcun Türk lirası karşılığı, değerleme günündeki kura göre yeniden hesaplanır. Aradaki fark kambiyo kârı veya zararıdır.

Kasa ve banka hesaplarındaki yabancı para mevcudu da aynı kurala tabidir. Döviz kasası, banka döviz hesabı ve vadesiz mevduat değerleme günü kuruyla çevrilir. Bu hesapların Türk lirası karşılığı ile defterdeki tutar arasındaki fark ayrıca izlenir. Değerleme, nakit akışı yaratmaz; yalnızca defter değerini güncel kura taşır.

Gelecek dönem gelir ve giderlerinin etkisi

Dönem sonu değerlemesi yalnızca alacak, borç ve nakit için yapılmaz. Gelecek bir hesap dönemine ait peşin ödenen giderler ile cari döneme ait olup henüz tahsil edilmemiş hasılat, mukayyet değerleri üzerinden aktifleştirilir. Gelecek dönemlere ait peşin tahsil edilen hasılat ile cari döneme ait henüz ödenmemiş giderler ise pasifleştirilir.

Dövizli işlemlerde bu kalemler de yabancı para cinsinden olabilir. Peşin ödenen kira, sigorta veya danışmanlık bedeli, ödendiği tarihteki kurla kayda alınır ve ilgili dönemlere dağıtılır. Dönem sonunda kalan kısmın değerlemesi, ilgili hesabın niteliğine göre yapılır. Bu ayrım, gelir ve giderin doğru döneme yazılması için gereklidir.

Uygulamada en sık hata, peşin ödenen gideri doğrudan dönem giderine yazmak ve dövizli kısmını değerlememektir. Bu durumda hem dönem kârı hem de izleyen dönemin gideri yanlış görünür. Bu nedenle dövizli peşin ödemeler için ayrı bir takip listesi tutulmalıdır.

Değerleme farkının muhasebesi ve vergisel etkisi

Değerleme sonucu oluşan fark, kambiyo kârı veya kambiyo zararı olarak gelir tablosuna yansır. Alacak ve nakit için kur yükseldiyse kâr, borç için kur yükseldiyse zarar doğar. Bu fark, işletmenin gerçekleşmemiş kazancı veya zararıdır; tahsilat ya da ödeme yapılmadığı hâlde kâr-zarar hesabına girer.

Vergi matrahı bakımından değerleme farkları dikkate alınır. Ancak işletme, kur hareketinin yönüne göre vergi yükünün değişebileceğini bilmelidir. Aşırı dalgalanma dönemlerinde değerleme kârı vergi doğururken nakit yaratmaz; bu durum finansman planlamasını zorlaştırır.

Muhasebede farkın doğru hesaba yazılması kadar, hangi işlemden kaynaklandığının izlenmesi de önemlidir. Alacak, borç, kasa ve banka için ayrı alt hesaplar kullanılmalı; değerleme farkı işlem bazında raporlanmalıdır. Aksi hâlde yönetim, kur riskinin hangi kalemden geldiğini göremez.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.