Tacir Defterleri ve Defter Tutma Düzeni

Tacirin hangi defterleri tutacağı, kayıtları hangi dilde ve hangi sürede yapacağı kanunla belirlenmiştir. Bu konuda defter seti, kayıt zamanı ve kayıtların bütünlüğü ele alınır.

Defter tutma yükümlülüğünün çerçevesi

Türk Ticaret Kanunu'nun 64 üncü maddesi, her tacire ticari defterleri tutma yükümlülüğü getirir. Defterler, ticari işlemleri, işletmenin iktisadi ve mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini ve her hesap döneminde elde edilen neticeleri açıkça görülebilir biçimde ortaya koymalıdır. Kanun bununla yetinmez; defterlerin üçüncü kişi uzmanların makul sürede yapacağı incelemede işletmenin faaliyetleri ve finansal durumu hakkında fikir verebilecek nitelikte tutulmasını da ister.

Vergi Usul Kanunu'nun 220 nci maddesi, tasdike tabi defterleri sıralar. Bu listede yevmiye defteri, envanter defteri, işletme defteri, çiftçi işletme defteri ve serbest meslek kazanç defteri gibi defterler yer alır. Dış ticaretle uğraşan bir sermaye şirketinde defter setinin belkemiği, yevmiye defteri ile envanter defteridir; işletme hesabı esasına göre tutulan defter ise farklı bir mükellefiyet grubuna aittir.

Defter setini belirlerken işletmenin hukuki yapısı ile vergi mükellefiyet türü birlikte değerlendirilir. Bir anonim şirket ile bilanço esasına göre defter tutan bir limited şirket, aynı temel defterleri kullanır; buna karşılık işletme hesabı esasını seçmiş bir mükellef daha sınırlı bir kayıt düzeniyle çalışır. Dış ticaret yapan işletmelerde mal hareketinin yoğunluğu, stok ve maliyet takibini zorunlu kıldığı için bilanço esasına uygun bir defter düzeni fiilen kaçınılmaz hâle gelir.

Kayıtların dili, para birimi ve okunabilirliği

TTK m. 64, defter tutma ve kayıt zamanıyla ilgili konularda Vergi Usul Kanunu'nun hükümlerine ve bu kanunun 175 inci ve mükerrer 257 nci maddelerindeki yetkiye dayanılarak yapılan düzenlemelere uyulmasını emreder. Bu atıf, iki kanunun defter düzenini birbirine bağlar.

VUK m. 215, defter ve kayıtların Türkçe tutulmasını zorunlu kılar; Türkçe kayıtlar bulunmak kaydıyla başka dilden kayıt da yapılabilir. Kayıt ve belgelerde Türk para birimi kullanılır; belgeler, Türk parası karşılığı gösterilmek şartıyla yabancı para birimine göre düzenlenebilir. Yurt dışındaki müşteriler adına düzenlenen belgelerde bu karşılık şartı aranmaz. Böylece ihracat faturası döviz üzerinden kesilebilirken, deftere yazılan tutar Türk parası olur.

TTK m. 65 ayrıca defterlerin ve gerekli diğer kayıtların Türkçe tutulmasını, kısaltma, rakam, harf ve sembollerin anlamlarının açıkça belirtilmesini ister. Kayıtlar eksiksiz, doğru, zamanında ve düzenli olarak yapılmalıdır.

Kayıt zamanı: on günlük dış sınır

VUK m. 219, muamelelerin defterlere zamanında kaydedilmesini düzenler. Kayıt, işin hacmine ve icabına uygun olarak muhasebenin intizam ve vuzuhunu bozmayacak bir zaman zarfında yapılmalıdır. Kanun burada bir üst sınır koyar: Kayıtların on günden fazla geciktirilmesi caiz değildir.

Aynı madde, kayıtlarını devamlı olarak muhasebe fişleri, primanota ve bordro gibi yetkili amirlerin imza ve parafını taşıyan mazbut vesikalara dayanarak yürüten müesseseler için bir kolaylık tanır. Bu vesikalara işlenen muamele, deftere işlenmiş sayılır. Ancak bu kolaylık sınırsız değildir: Kayıtların esas defterlere kırk beş günden daha geç intikal ettirilmesine cevap vermez. Günlük kasa, perakende satış ve hasılat defterleri ile serbest meslek kazanç defterinde ise muameleler günü gününe kaydedilir.

Dış ticaret işlemlerinde bu süre disiplini özellikle önemlidir. Gümrük çıkışı, fatura tarihi ve tahsilat tarihi birbirinden ayrı düştüğü için kayıtların hangi belgeye ve hangi tarihe bağlanacağı önceden planlanmalıdır.

Kayıtların bütünlüğü ve değiştirilemezliği

TTK m. 65, kayıtların eksiksiz, doğru, zamanında ve düzenli yapılmasını; bir yazım veya kaydın önceki içeriği belirlenemeyecek şekilde çizilememesini ve değiştirilememesini emreder. Kayıt sırasında mı yoksa daha sonra mı yapıldığı anlaşılmayan değiştirmeler yasaktır. Bu kural, denetim izinin korunmasının temelidir.

Aynı madde, defterlerin olgu ve işlemleri saptayan belgelerin dosyalanması biçiminde veya veri taşıyıcıları aracılığıyla tutulabileceğini belirtir. Elektronik ortamda tutulma hâlinde bilgilerin saklanma süresince ulaşılabilir ve her zaman kolaylıkla okunabilir olması şarttır. Yani ortam değişse de ilke değişmez: Kayıt, sonradan izlenebilir ve güvenilir kalmalıdır.

Uygulamada bu hüküm, silme ve üzerine yazma alışkanlığını dışlar. Yanlış bir kayıt, iz bırakılarak düzeltilir; karşı kayıt veya açıklayıcı düzeltme kullanılır. Dış ticarette kur, masraf ve iade hesapları sık değiştiği için bu disiplin, hataların gizlenmesini değil görünür biçimde düzeltilmesini sağlar.

Belgelerin saklanması ve dosya düzeni

TTK m. 64, tacirin işletmesiyle ilgili gönderilmiş her türlü belgenin fotokopi, karbonlu kopya, mikrofiş, bilgisayar kaydı veya benzeri bir kopyasını yazılı, görsel veya elektronik ortamda saklamakla yükümlü olduğunu belirtir. TTK m. 82 ise saklanacak belgeleri ve süreyi ayrıntılandırır: Ticari defterler, envanterler, açılış bilançoları, finansal tablolar, ticari mektuplar ve kayıtların dayandığı belgeler sınıflandırılmış biçimde saklanır ve bu belgeler on yıl tutulur.

Dosya düzeni, yalnız arşivcilik değildir. Bir ihracat dosyasında fatura, gümrük beyannamesi, taşıma belgesi, sigorta poliçesi ve ödeme belgesi bir arada bulunmalıdır. Bu belgeler birbirini doğrulamıyorsa, kayıt da savunulamaz. Bu nedenle defter düzeni ile belge düzeni aynı sistemin iki yüzüdür.

Elektronik saklama, kâğıt dosyanın yerini alabilir; ancak yerini aldığı belgenin işlevini karşılamak zorundadır. Kayıtların saklama süresi boyunca her an ulaşılabilir olması, okunabilir hâle getirilebilmesi ve içerik olarak aslıyla örtüşmesi gerekir. Yalnızca saklamak yetmez; gerektiğinde makul sürede sunulabilir olmak da gerekir. Bu yüzden dış ticaret işletmelerinde dosya adlandırma, yedekleme ve erişim yetkisi en az kayıt kadar ciddiye alınmalıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.