Alacak Sigortası ve İhracat Kredi Sigortası

Alacak sigortası, vadeli satıştan doğan tahsilat riskini ticari ve politik risklere karşı teminat altına alır. Bu konuda sigortanın mal sigortasından farkı, ihracat kredi sigortası programları, limit-vade-kapsam ilişkisi ve poliçenin finansmana etkisi açıklanır.

Alacak sigortası hangi riski üstlenir?

Mal sigortası eşyayı, alacak sigortası ise tahsilat hakkını korur. Vadeli satışta satıcı malı teslim eder, bedeli belirli bir vade sonunda alır. Bu süre içinde alıcının ödememesi, ülkesinde transfer yasağı çıkması veya kamu alıcısının ödemeyi durdurması gibi olaylar satıcının nakit akışını bozar. Alacak sigortası bu belirsizliği, poliçede tanımlanan ticari ve politik risklere karşı belirli limitler içinde üstlenir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu sigortayı, sigortacının bir prim karşılığında kişinin para ile ölçülebilir menfaatini zarara uğratan rizikonun gerçekleşmesi hâlinde tazmin etmeyi üstlendiği sözleşme olarak tanımlar. Alacak sigortasında bu menfaat, tahsil edilecek satış bedelidir. Sigortacı, alacağın tamamını değil, poliçede kararlaştırılan kapsam oranına kadar olan kısmını tazmin eder. Böylece sigortalı, riskin bir bölümünü kendisi taşımaya devam eder ve alıcı seçiminde özeni elden bırakmaz.

Alacak sigortası bir kefalet veya banka garantisi değildir. Kefalet ve garanti, alacaklıya karşı üçüncü bir kişinin ödeme taahhüdüdür; alacak sigortası ise sigortacının poliçe şartları çerçevesinde tazminat ödeme yükümlülüğüdür. Akreditif ise bir ödeme yöntemidir ve bankanın şarta bağlı ödeme taahhüdünü içerir. Bu araçlar birbirinin yerine değil, birbirini tamamlayacak şekilde kullanılır.

Ticari risk ve politik risk ayrımı

Alacak sigortasının kapsamı iki risk grubuna ayrılır. Ticari risk, alıcının kendisinden kaynaklanan ödeme güçlüğüdür: alıcının ödeme aczine düşmesi, konkordato veya iflas süreci, sözleşmeden doğan bir itiraz olmaksızın ödemeyi yapmaması gibi hâller. Politik risk, alıcının iradesi dışında gelişen ve ödemeyi engelleyen ülke kaynaklı olaylardır: transfer yasağı, döviz kısıtı, savaş, iç karışıklık, kamulaştırma veya kamu alıcısının temerrüdü.

Ayrımın pratik önemi, poliçenin hangi riskleri hangi ülkeler ve alıcılar için üstlendiğinin ayrı ayrı belirlenmesidir. Sigortacı her alıcıya sınırsız teminat vermez; alıcı ve ülke hakkında risk analizi yapar ve bir alıcı limiti onaylar. Bu limit, o alıcıdan doğan alacaklar için sigortacının üstlendiği azami tutardır. Limitin üzerindeki satışlar teminatsız kalır veya ayrıca değerlendirilir.

Türk Eximbank'ın kısa vadeli alacak sigortası ürünü, ihracatçıların yurt dışı satışlarından doğan tahsilatı riskli alacaklarını ticari ve politik risklere karşı kapsama alır. Program, banka tarafından kapsama alınan ülkelerdeki alıcılara yapılacak ve vadesi 360 güne kadar olan sevkiyatları, alıcılara tahsis edilen limitler çerçevesinde sigortalar. Buradaki 360 gün sınırı kısa vadeli programın kapsamıdır; daha uzun vadeli satışlar ayrı programlarda değerlendirilir.

İhracat kredi sigortası programları

İhracat kredi sigortası, mal ve hizmet ihracatından doğan vadeli alacakları ticari ve politik risklere karşı korur. Programlar vadeye, alıcı yapısına ve işlemin niteliğine göre çeşitlenir.

Kısa vadeli alacak sigortası genellikle tüketim malları ve hammadde satışları gibi kısa vadeli işlemleri kapsar. Türk Eximbank uygulamasında vadesi 360 güne kadar olan sevkiyatlar, alıcı limitleri çerçevesinde sigortalanır.

Orta ve uzun vadeli alacak sigortası ise yatırım malı, sermaye malı ve büyük ölçekli proje satışlarında kullanılır. Spesifik ihracat kredi sigortası, tek bir satış sözleşmesine bağlı ihracat alacaklarını, azami vadesi OECD düzenlemelerine paralel olarak değerlendirilen kapsamda teminat altına alır. Program, genellikle yatırım malları satışından doğan bir yıldan uzun vadeli alacakları sigortalar; katma değeri yüksek sermaye ve yatırım malı ihracatı ile hizmet ihracatı yapan firmalar yararlanabilir.

Sevk öncesi ihracat kredi sigortası farklı bir ihtiyaca cevap verir: mal henüz sevk edilmeden, siparişin iptal edilmesi veya sözleşmenin alıcı tarafından bozulması hâlinde doğan maliyetleri koruma altına alır. Böylece üretim için yapılan harcamaların boşa gitmesi riski azaltılır.

Program seçimi, satışın vadesine, alıcının türüne, ülke riskine ve finansman ihtiyacına göre yapılır. Aynı ihracatçı farklı alıcılar için farklı programları birlikte kullanabilir.

Limit, vade ve kapsam oranı nasıl okunur?

Alacak sigortası poliçesinde üç sayı birlikte okunmalıdır: alıcı limiti, azami vade ve kapsam oranı. Alıcı limiti, belirli bir alıcıdan doğan alacaklar için sigortacının üstlendiği azami tutardır. Azami vade, teminatın kapsadığı en uzun ödeme süresidir. Kapsam oranı, gerçekleşen zararın yüzde kaçının sigortacı tarafından karşılanacağını gösterir; kalan kısım sigortalının üzerinde kalır.

Örnek bir okuma: 2.000.000 TL alıcı limiti, 120 gün azami vade ve %90 kapsam oranı. Alıcı 120 gün içinde ödeme yapmazsa ve poliçedeki diğer koşullar sağlanırsa, sigortacı zararın %90'ını, en fazla limit tutarına kadar tazmin eder. Alacak limiti aşarsa, aşan kısım teminat dışında kalır. Vade uzarsa, poliçe kapsamı dışına çıkılabilir.

Poliçede ayrıca bir azami sorumluluk tutarı veya yıllık ciro üzerinden hesaplanan bir tavan bulunabilir. Bu tavan, tek bir alıcı limitinden farklıdır; tüm alıcılardan doğan alacaklar için toplam korumayı sınırlar. Beyan edilen cironun eksik olması, tazminatın oranlı olarak düşmesine yol açabilir. Bu nedenle satışların poliçe kapsamındaki tüm alıcıları kapsayacak şekilde eksiksiz beyan edilmesi gerekir.

Sigorta ile finansman arasındaki bağ

Alacak sigortasının ikinci işlevi, ihracatçının finansmana erişimini kolaylaştırmaktır. Poliçe, bankaya teminat olarak gösterilebilir; banka, sigorta kapsamındaki alacağı daha güvenli bir varlık olarak değerlendirir. Türk Eximbank, poliçenin teminat olarak gösterilmesi yoluyla ticari bankalardan finansman imkânı sağlandığını ve kısa vadeli ihracat alacaklarının iskonto programı kapsamında kredi verilebildiğini belirtir.

Bu bağ, özellikle yeni pazarlara giren küçük ve orta ölçekli ihracatçılar için önemlidir. Alıcı hakkında yeterli bilgi bulunmayan bir pazarda, sigortacının yaptığı alıcı ve ülke analizi, bankanın kredi kararını destekler. Sigorta, alıcının ödeme gücünü garanti etmez; ancak sigortacının onayladığı limit ölçüsünde bir güvence yaratır.

Finansman aşamasında dikkat edilecek noktalar şunlardır:

- Poliçenin devredilebilir olup olmadığı ve bankanın hangi belgeleri isteyeceği.
- Tazminatın kime ödeneceği; sigortalı, banka veya düzenleme gereği başka bir taraf.
- Alacağın temliki ile sigorta tazminatı hakkının ayrı ayrı düzenlenmesi.
- Tazminat ödeme süresi ile kredi geri ödeme takviminin uyumu.

Sigorta sözleşmelerinin ana muhtevası, 5684 sayılı Kanun uyarınca onaylanan genel şartlara uygun düzenlenir; işin özelliğine göre özel şartlar eklenebilir. Bu nedenle her programın genel ve özel şartları, finansman sözleşmesiyle birlikte okunmalıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.