Duran Varlıklar ve Amortisman
Maddi ve maddi olmayan duran varlıkları, amortismanın konusunu, yöntemlerini ve süresini ele alır. Amortisman kaydı, birikmiş amortisman hesabı ve varlığın elden çıkarılması örneklerle kurulur.
Duran varlık kavramı
Duran varlıklar, işletmenin faaliyetinde bir yıldan uzun süre kullanmak üzere edindiği ve normal faaliyet döngüsü içinde satılması beklenmeyen varlıklardır. Bina, makine, taşıt, demirbaş gibi maddi kalemler ile haklar, yazılım ve şerefiye gibi maddi olmayan kalemler bu gruptadır. Tekdüzen Hesap Planında 2 sınıfında izlenirler.
Duran varlığı dönen varlıktan ayıran ölçü, kullanım amacı ve süresidir. Bir işletmenin satmak için aldığı makine ticari maldır; kendi üretiminde kullanmak için aldığı makine duran varlıktır. Aynı fizikî nesne, edinme amacına göre farklı hesapta yer alır. Bu ayrım, maliyetin gidere dönüşme biçimini belirler.
Maliyet bedeli ve aktife alma
Duran varlık, elde etme maliyetiyle aktife alınır. Maliyet; alış bedeli, gümrük vergisi, nakliye, montaj ve varlığı kullanıma hazır hâle getiren diğer giderleri kapsar. İthal edilen bir makinede gümrük vergisi ve nakliye de maliyete girer; indirilecek KDV ise girmez.
Varlığın kullanıma hazır hâle geldiği an, amortismanın başlangıcı bakımından önemlidir. Kurulum aşamasındaki harcamalar maliyete eklenir; kullanım başladıktan sonra yapılan ve varlığın ömrünü uzatan yenileme harcamaları da maliyete eklenebilir. Buna karşılık olağan bakım giderleri doğrudan gider yazılır. Bu sınırın doğru çizilmesi, dönem kârını etkiler.
Amortismanın konusu
Amortisman, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan iktisadi kıymetlerin değerinin, kanun hükümlerine göre yok edilmesidir. VUK m. 313 bu kapsamı gayrimenkuller, alet, edevat, mefruşat, demirbaş ve sinema filmleri üzerinden tanımlar.
Amortismanın mantığı, varlığın maliyetini kullanıldığı dönemlere yaymaktır. Varlık bir yılda tükenmiyorsa, maliyetinin tamamını o yılın giderine yazmak dönemsellik ilkesini bozar. Amortisman bu nedenle bir değerleme değil, maliyetin dağıtılması işlemidir. Varlık fizikî olarak durmaya devam eder; defter değeri ise kullanımla birlikte azalır.
Amortismana tabi olmayanlar ve oranlar
Her duran varlık amortismana tabi değildir. VUK m. 314, boş arazi ve boş arsaların amortismana tabi olmadığını söyler; ancak tarım tesisleri ile işletmede inşa edilmiş yollar ve kanallar bu kuralın istisnasıdır. Arazi tükenmediği için değer kaybı da söz konusu değildir.
Oranlar, Maliye Bakanlığınca tespit ve ilan edilir; tespitte iktisadi kıymetlerin faydalı ömürleri dikkate alınır. Mükellef, ilan edilen oranı uygular. Oranın seçimi değil, uygulanması serbesttir; bu nedenle amortisman, işletmenin kârını istediği gibi ayarlayabileceği bir araç değildir.
Yöntemler ve süre
Normal amortisman yönteminde, varlığın maliyeti faydalı ömrü boyunca eşit tutarlarla itfa edilir. Azalan bakiyeler yönteminde ise oran, kalan defter değerine uygulanır; bu nedenle ilk yıllarda amortisman yükü daha yüksek, son yıllarda daha düşüktür. Yöntem seçimi, vergi mevzuatının izin verdiği sınırlar içinde yapılır.
Amortisman süresi, kıymetin aktife girdiği yıldan başlar ve bir rakamının uygulanan nispete bölünmesiyle yıl olarak hesaplanır. Binek otomobillerinde aktife girdiği hesap dönemi için ay kesri tam ay sayılır ve kalan ay süresi kadar amortisman ayrılır. Amortisman ayrılmayan süreye isabet eden bakiye değer, itfa süresinin son yılında tamamen yok edilir.
Kayıt ve elden çıkarma
Amortisman, ilgili varlık hesabından doğrudan indirilebilir veya pasifte ayrı bir birikmiş amortisman hesabında toplanabilir. Uygulamada yaygın olan ikinci yöntemdir: 257 Birikmiş Amortismanlar hesabı alacaklanır, gider hesabı borçlanır. Böylece varlığın ilk maliyeti ve bugüne kadarki amortismanı ayrı ayrı görünür.
Varlık satıldığında veya hurdaya ayrıldığında, varlık hesabı ile birikmiş amortismanı kapatılır; aradaki fark, satış bedeliyle birlikte kâr veya zarar olarak sonuçlanır. Olağan dışı değer kayıplarında fevkalade amortisman uygulanabilir. Bu kayıtlar, varlığın defter değerinin gerçeği yansıtmasını sağlar.
Amortismanda sınır ve açıklama
Amortisman, kârı etkilediği için zaman zaman bir planlama aracı gibi görülür. Oysa oranlar kanunla belirlenir ve mükellefin seçimine bırakılmamıştır. Yöntem seçimi bile mevzuatın izin verdiği sınırlar içinde yapılır. Bu sınır, amortismanı keyfî bir gider ayarlama aracı olmaktan çıkarır.
Öte yandan amortisman, varlığın ekonomik ömrünü yansıtmalıdır. Çok hızlı itfa kârı düşürür; çok yavaş itfa eskiyen bir varlığı bilançoda güçlü gösterir. Vergi kuralları ile ekonomik gerçek çatıştığında tablo kullanıcısı için açıklama önem kazanır. Tam açıklama, seçilen yöntemin ve etkisinin görünmesini gerektirir. Amortismanın sınırı, onu bir gider değil, maliyetin dönemlere dağıtılması aracı olarak görmeyi gerektirir. Bu bakış, varlığın defter değerini ve dönem kârını birlikte okumayı sağlar; biri diğerinden bağımsız yorumlanamaz. Varlığın defter değeri, bu dağıtımın sonucudur ve her dönem yeniden hesaplanır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.