Gelir Tablosu ve Maliyet Hesapları
Gelir tablosunun bölümlerini, satılan malın maliyetini, faaliyet giderlerini ve 7/A-7/B maliyet hesaplarını ele alır. Dönem kârının bilanço ile bağı örnek üzerinden kurulur.
Gelir tablosunun yapısı
Gelir tablosu, bir dönemde elde edilen hasılat ile bu hasılatın elde edilmesi için katlanılan giderleri karşılaştırır ve dönem kârını veya zararını gösterir. TTK m. 68 tacirin gelir tablosunu hazırlamasını ve bilanço ile birlikte yılsonu finansal tablolarını oluşturmasını emreder. Bilanço bir andaki durumu, gelir tablosu ise dönemin akışını anlatır.
Tablo kademeli bir yapı izler: brüt satışlar, satış indirimleri, net satışlar, satılan malın maliyeti, brüt kâr, faaliyet giderleri, faaliyet kârı, diğer gelir ve giderler, olağan kâr, olağan dışı gelir ve giderler, dönem kârı. Her kademe, bir sonraki sonucun girdisidir. Bu yapı sayesinde kârın hangi aşamada doğduğu görülebilir.
Satılan malın maliyeti ve brüt kâr
Net satışlar ile satılan malın maliyeti arasındaki fark brüt kârdır. Satılan malın maliyeti, dönem içinde satılan malların elde etme maliyetidir; dönem başı stok, dönem içi alışlar ve dönem sonu stok üzerinden hesaplanır. Bu kalemin doğru olması, stok sayımının ve maliyet akış varsayımının doğru olmasına bağlıdır.
Brüt kâr, işletmenin malı kaça alıp kaça sattığını gösterir; ancak faaliyet giderlerini içermez. Brüt kârın yüksek olması, işletmenin kârlı olduğu anlamına gelmez. Kira, personel, pazarlama gibi giderler bu kalemin altında yer alır ve faaliyet kârını belirler. Bu nedenle iki kademeyi birbirine karıştırmamak gerekir.
Faaliyet giderleri
Faaliyet giderleri, işletmenin esas faaliyetini sürdürmek için katlandığı giderlerdir: pazarlama, satış ve dağıtım giderleri, genel yönetim giderleri, araştırma ve geliştirme giderleri. Bu giderler dönem gideridir; stok maliyetine eklenmez. Bir giderin faaliyet gideri mi yoksa maliyet unsuru mu olduğu, tablonun hangi kademesinde görüneceğini belirler.
Dış ticaret işletmesinde navlun, sigorta ve gümrük gibi kalemler malın maliyetine girebilir; buna karşılık ihracat pazarlama giderleri faaliyet gideridir. Ayrım, giderin malın elde edilmesiyle mi yoksa satışın gerçekleştirilmesiyle mi ilgili olduğuna göre yapılır. Yanlış sınıflandırma brüt kârı ve faaliyet kârını birbirine karıştırır.
Faaliyet dışı gelir ve giderler
Esas faaliyet dışında doğan kalemler ayrı gösterilir: faiz geliri, kur farkı geliri, maddi duran varlık satış kârı, olağan dışı zararlar. Bu ayrım, işletmenin sürdürülebilir kârını tek seferlik kazançlardan ayırmayı sağlar. Kur farkı, dış ticaret işletmesinde sık görülen ve tutarı değişken bir kalemdir.
Olağan dışı kalemler, işletmenin normal faaliyet akışı içinde beklenmeyen olaylardan doğar. Bunların ayrı gösterilmesi, tablo kullanıcısının gelecek dönem tahmini yapmasını kolaylaştırır. Dönem kârı, bütün bu kademelerin toplamıdır ve bilançoda özkaynak içinde yer alır. İki tablo arasındaki bu bağ koparsa kayıtlarda hata vardır.
7/A ve 7/B maliyet hesapları
Maliyet hesapları, üretilen mal veya hizmetin maliyetinin oluşumunu izler. Tekdüzen Hesap Planında 7. grup iki seçenekli düzenlenmiştir. 7/A seçeneğinde maliyetler, yansıtma hesaplarıyla birlikte ayrıntılı biçimde izlenir; her gider merkezinin ve her maliyet unsurunun kaydı tutulur. 7/B seçeneği daha basit bir düzendir ve küçük işletmelere uygundur.
Seçim, işletmenin büyüklüğüne ve ihtiyacına göre yapılır. 7/A, ayrıntılı maliyet bilgisi sağlar ancak kayıt yükü fazladır. 7/B, kayıt kolaylığı getirir ancak analiz derinliği sınırlıdır. Dönem sonunda maliyet hesapları, ilgili stok veya satılan malın maliyeti hesaplarına aktarılır; sonuç hesapları kapanır.
Maliyet dağıtımı ve dönem sonu
Maliyet unsurları doğrudan ve dolaylı olarak ayrılır. Doğrudan giderler, hangi mamule ait olduğu bilinen giderlerdir: ham madde ve üretim işçiliği. Dolaylı giderler ise birden fazla mamulü ilgilendirir; elektrik, kira, bakım gibi. Dolaylı giderler uygun bir dağıtım ölçüsüyle mamullere yüklenir.
Dönem sonunda yarı mamul ve mamul stokları sayılır; maliyetler stokta kalan ve satılan kısım arasında bölünür. Satılan kısım gelir tablosuna, stokta kalan kısım bilançonun aktifine gider. Bu bölünme yapılmazsa dönem kârı yanlış çıkar: satılmayan malın maliyeti gider yazılırsa kâr olduğundan düşük görünür. Maliyet muhasebesi ile finansal muhasebe bu noktada birleşir.
Kâr kalitesi
Aynı dönem kârı farklı nitelikte olabilir. Esas faaliyetten doğan kâr sürdürülebilir; tek seferlik varlık satışından doğan kâr ise yinelenmez. Gelir tablosunun kademeli yapısı bu farkı görünür kılar; brüt kâr, faaliyet kârı ve dönem kârı arasındaki mesafe kârın kalitesini anlatır.
Kâr kalitesi düşükse tablo iyi görünse de gelecek dönem tahmini zayıftır. Kur farkı geliri, faiz geliri veya ertelenmiş vergi etkisi gibi kalemler kârı şişirebilir. Bu nedenle analiz tek bir toplama değil, kârın hangi kaynaklardan oluştuğuna bakar. Muhasebe, sonucu olduğu kadar sonucun nasıl oluştuğunu da gösterir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.