Hazır Değerler ve Menkul Kıymetler

Kasa, banka, çek ve menkul kıymet hesaplarının işleyişini, dönem sonu değerlemesini ve iç kontrol noktalarını ele alır. Döviz kasası ve yabancı para değerlemesi dış ticaret işletmesi üzerinden kurulur.

Hazır değerler grubu

Hazır değerler, işletmenin en likit varlıklarıdır: kasa, banka mevduatı, verilen çekler ve ödeme emirleri, hisse senedi ve tahvil gibi menkul kıymetler. Tekdüzen Hesap Planında 10 grubunda toplanırlar. Bu kalemlerin ortak özelliği, nakde dönüşmeleri için ayrı bir satış veya tahsil süreci gerekmemesidir.

Likidite sırası, bilanço düzenini de belirler. Kasa ve banka en üstte yer alır; menkul kıymetler bunları izler. Bir işletmenin kısa vadeli borçlarını ödeyip ödeyemeyeceği önce bu gruba bakılarak anlaşılır. Bu nedenle hazır değerlerin doğru, eksiksiz ve güncel olması, yalnız muhasebe değil yönetim sorunudur.

Kasa hesabı ve sayımı

100 Kasa hesabı, işletmenin elindeki nakit parayı izler. Tahsilatlar kasayı borçlandırır, ödemeler alacaklandırır; hesap normalde borç bakiyesi verir. Kasa hesabının en önemli özelliği, defter bakiyesi ile fiilî mevcudun her an karşılaştırılabilir olmasıdır. Bu karşılaştırma kasa sayımıyla yapılır.

Sayımda fiilî mevcut defterden fazla çıkarsa kasa fazlası, eksik çıkarsa kasa noksanı doğar. Noksan, sorumluluğun kime ait olduğu belirlenene kadar bir geçici hesapta izlenir; doğrudan gider yazmak, açığı gizlemek anlamına gelir. Sayımın habersiz ve tutanaklı yapılması, iç kontrolün temel şartıdır.

Bankalar ve mutabakat

102 Bankalar hesabı, bankadaki vadesiz ve vadeli mevduatı izler. İşletme ile banka kayıtları arasında zaman farkından doğan uyumsuzluklar olabilir: işletmenin kestiği çek henüz bankada ödenmemiş, bankanın aldığı masraf ise işletme defterine geçmemiş olabilir. Bu farklar banka mutabakatı ile tespit edilir.

Mutabakat, yalnız bir kontrol aracı değil, kayıt düzeltme aracıdır. Bankada görünen ancak defterde yer almayan faiz, masraf veya havale kalemleri mutabakat sonucunda kayda alınır. Bu adım atlanırsa banka bakiyesi defterde yanlış görünür ve nakit planlaması bozulur. Dış ticaret işletmesinde döviz hesaplarının mutabakatı ayrıca kur çevrimi gerektirir.

Menkul kıymetler

Menkul kıymetler, işletmenin geçici olarak değerlendirdiği hisse senedi, tahvil, bono ve yatırım fonu katılma belgeleridir. Tekdüzen Hesap Planında hisse senetleri, özel kesim ve kamu kesimi tahvil-senet-bonoları ile diğer menkul kıymetler ayrı hesaplarda izlenir. Amaç, atıl nakdi gelir getiren bir varlıkta tutmaktır.

Değerleme kuralı kıymetin türüne göre değişir. VUK m. 279 uyarınca hisse senetleri ile fon portföyünün en az yüzde 51'i Türkiye'de kurulmuş şirketlerin hisse senetlerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri alış bedeliyle, bunlar dışında kalan menkul kıymetler borsa rayici ile değerlenir. Borsa rayici yoksa veya muvazaalı oluştuğu anlaşılırsa alış bedeline vade gelirinin eklenmesiyle bulunan değer esas alınır.

Yabancı para ve döviz kasası

Dış ticaret işletmesinde kasa ve banka yalnız Türk lirası tutmaz. Yabancı para mevcudu ayrı yardımcı hesaplarda izlenir; dönem sonunda Türk lirasına çevrilir. VUK m. 280 yabancı paraların borsa rayici ile değerleneceğini, rayiçte muvazaa görülürse alış bedelinin esas alınacağını, borsada rayiç yoksa Maliye Bakanlığınca tespit edilen kurun uygulanacağını söyler.

Bu değerleme, kur farkı denilen sonucu doğurur. Mevcut döviz, değerleme günündeki kurla çevrildiğinde defter değerinden farklı bir tutar çıkarsa aradaki fark ilgili hesaba yazılır. Kur farkı, işletmenin faaliyetinden değil, paranın kendi değer değişiminden doğar; bu nedenle ayrı kalemde gösterilmesi tablonun okunmasını kolaylaştırır.

İç kontrol ve likidite planlaması

Hazır değerlerin küçük hacimli ve taşınabilir olması, onları suiistimale açık hâle getirir. Bu nedenle kasa sayımı ile banka mutabakatının düzenli yapılması, ödeme yetkisinin ayrı kişilerde olması ve çek serilerinin takibi gerekir. İç kontrol, güvensizlik değil, sistemin kendi kendini denetlemesidir.

Likidite planlaması da bu gruptan başlar. Yaklaşan borç ödemeleri ile beklenen tahsilatlar karşılaştırılarak nakit açığı önceden görülür. Hazır değerlerin bir kısmını menkul kıymette tutmak gelir sağlar; ancak bu tutarın ne kadarının anında nakde çevrilebilir olduğu hesaba katılmalıdır. Getiri ile erişilebilirlik arasındaki denge, işletmenin nakit politikasıdır.

Nakit akışı ve nakit benzerleri

Kâr ile nakit aynı şey değildir. Vadeli satış kâr yaratır ama kasaya para girmez; kredi anapara ödemesi nakit çıkışıdır ama gider değildir. Hazır değerler bu ayrımın en net görüldüğü yerdir: hesap bakiyesi güçlü görünürken yaklaşan ödemeler nakdi tüketebilir.

Nakit akış planı, beklenen tahsilat ve ödemeleri vade bazında karşılaştırır. Böylece açık, doğmadan önce görülür. Menkul kıymette tutulan tutarın ne kadarının hemen nakde çevrilebileceği de bu plana girer. Likidite yönetimi, hazır değerlerin tutarıyla değil, erişilebilirliğiyle ilgilidir. Nakit planı, hazır değerlerin tutarını değil, zamanlamasını yönetir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.