Muhasebe Eşitliği, Bilanço ve Gelir Tablosu
Varlık, borç ve özkaynak kavramlarını, temel muhasebe eşitliğini ve bu eşitliğin ticari işlemler karşısında nasıl korunduğunu ele alır. Bilanço ile gelir tablosunun yapısı ve birbirine bağlandığı noktalar gösterilir.
Üç temel kavram: varlık, borç, özkaynak
Varlık, işletmenin sahip olduğu ve gelecekte ekonomik yarar sağlaması beklenen kaynaklardır: kasa, banka mevcudu, alacaklar, stoklar, makine, bina gibi. Borç (yabancı kaynak), işletmenin üçüncü kişilere olan yükümlülükleridir: satıcıya borç, banka kredisi, vergi borcu gibi.
Özkaynak, varlıklardan borçlar düşüldükten sonra işletme sahiplerine kalan değerdir. Buna net varlık da denir. Özkaynak sabit bir tutar değildir; her kâr, zarar, sermaye artışı veya ortak çekilişiyle değişir. Bu üç kavram, muhasebenin bütün kayıt düzeninin oturduğu zemindir.
Temel muhasebe eşitliği
Muhasebenin temel eşitliği şudur: Varlıklar = Borçlar + Özkaynak. Eşitliğin sol tarafı kaynakların nerede kullanıldığını (aktif), sağ tarafı bu kaynakların nereden sağlandığını (pasif) gösterir. İki taraf her işlemden sonra eşit kalır; çünkü her işlem en az iki hesabı etkiler.
Özkaynak, gelir ve giderlerle de ilişkilidir: gelir özkaynağı artırır, gider azaltır. Dönem kârı, gelirlerden giderler çıkarılarak bulunur ve dönem sonunda özkaynağa eklenir. Bu nedenle eşitlik, dönem içinde "Varlıklar = Borçlar + Özkaynak + Gelirler − Giderler" biçiminde genişletilerek de yazılabilir.
İşlemlerin eşitliğe etkisi
Bir ticari işlem eşitliği bozmaz; yalnız kalemlerin yerini veya tutarını değiştirir. Dört temel etki görülür: (1) bir varlık artarken başka bir varlık azalır, (2) bir varlık artarken bir borç artar, (3) bir borç azalırken bir varlık azalır, (4) bir borç azalırken başka bir borç artar. Kâr ve zarar doğuran işlemlerde ise özkaynak üzerinden eşitlik yine korunur.
Bu dört etkiyi bilmek, kaydı ezberlemek yerine çözmeyi sağlar. Örneğin bankadan kredi alındığında kasa veya banka artar, banka kredisi borcu da artar; iki taraf aynı tutarda büyür. Borç ödendiğinde ise hem varlık hem borç aynı tutarda azalır.
Bilançonun yapısı
Bilanço, envanterde gösterilen kıymetlerin tasnifli ve karşılıklı olarak değerleri itibarıyla tertiplenmiş hülasasıdır; aktif ve pasif olmak üzere iki tablodan oluşur. Aktifte mevcutlar ile alacaklar, pasifte borçlar yer alır. Aktif toplamı ile borçlar arasındaki fark öz sermayeyi verir ve pasife yazılır; böylece iki taraf denkleşir.
Tekdüzen bilanço düzeninde aktif, dönen varlıklar ve duran varlıklar olarak ikiye ayrılır. Dönen varlıklar bir yıl içinde nakde dönmesi veya tüketilmesi beklenen kalemlerdir; duran varlıklar bir yıldan uzun süre kullanılacaklardır. Pasifte ise kısa vadeli yabancı kaynaklar, uzun vadeli yabancı kaynaklar ve özkaynaklar sıralanır.
Gelir tablosu ve dönem kârı
Gelir tablosu, bir dönemde elde edilen hasılat ile bu hasılatın elde edilmesi için katlanılan giderleri karşılaştırır ve dönem kârını veya zararını gösterir. Bilanço belirli bir andaki durumu, gelir tablosu ise bir dönemin akışını anlatır. Bu nedenle bilanço fotoğrafa, gelir tablosu filme benzetilir.
TTK m. 68 tacirin gelir tablosunu hazırlamasını ve bilanço ile birlikte yılsonu finansal tablolarını oluşturmasını öngörür. Gelir tablosundaki dönem kârı bilançoda özkaynak içinde yer alır; iki tablo bu kalemle birbirine bağlanır. Tablolar arasındaki bu bağ koparsa muhasebe kayıtlarında bir hata vardır.
Envanterden tabloya giden yol
Dönem sonunda önce envanter çıkarılır: mevcutlar, alacaklar ve borçlar sayılır, ölçülür, tartılır ve değerlenir. VUK m. 186 envanteri bu şekilde tanımlar. Envanter sonuçları kayıtlarla karşılaştırılır; fark varsa düzeltme kaydı yapılır. Ardından kesin mizan düzenlenir ve bilanço ile gelir tablosu bu verilerden üretilir.
Bu sıra atlanamaz. Yalnız defter bakiyelerine bakarak tablo düzenlemek, sayımda ortaya çıkacak eksik veya fazlaları görmezden gelmek olur. Envanter, kayıt ile gerçek arasındaki köprüdür.
Eşitliğin sınırları
Muhasebe eşitliği her işlemden sonra korunur; ancak bu, tablonun her zaman doğru olduğu anlamına gelmez. Eşitlik yalnız toplamların denkliğini gösterir. Aynı tutarın iki varlık hesabı arasında yer değiştirmesi eşitliği bozmaz; fakat tablo gerçeği yanlış anlatır.
Bu nedenle bilanço okunurken yalnız denklik aranmaz. Kalemlerin niteliği, vadeleri ve birbirine oranı da incelenir. Kasa hesabında görünen ama fiilen bulunmayan para, kısa vadeli borcu karşılıyor gibi görünse de işletmenin ödeme gücünü göstermez. Eşitlik bir kontrol aracıdır; tek başına kanıt değildir.
Bilançonun denkliği, ancak kayıtlar belgeye ve envantere dayandığında anlam taşır. Aksi hâlde tablo, matematiksel olarak doğru ama ekonomik olarak yanıltıcı bir belgeye dönüşür. Her işlemde iki tarafı denkleştirmek kolaydır; zor olan, denkleşen tutarların gerçeği anlatmasını sağlamaktır. Bu nedenle eşitlik, denetimin sonucu değil başlangıç noktasıdır. Bu ayrım, tablo okuma alışkanlığının temelidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.