Muhasebede Belgeler, Defterler ve Saklama Yükümü

Muhasebe kaydının dayanağı olan belgeleri, fatura düzeninin kurallarını, bilanço esasında tutulacak defterleri ve tasdik-saklama yükümlülüklerini ele alır. Belgesiz kaydın hukuki sonuçları gösterilir.

Belge: kaydın dayanağı

Muhasebe kaydı havadan doğmaz; her kaydın arkasında bir belge vardır. VUK m. 227, kanunda aksine hüküm olmadıkça üçüncü şahıslarla olan münasebet ve muamelelere ait kayıtların tevsikinin mecburi olduğunu söyler. Tevsik, kaydı belgeye bağlamak demektir. Belge ile kayıt arasındaki bu bağ koparsa kayıt, denetimde savunulacak bir dayanaktan yoksun kalır.

Belgenin işlevi yalnız ispat değildir. Belge, işlemin tarihini, taraflarını, konusunu ve tutarını sabitler; böylece kaydın doğru hesaba ve doğru döneme yazılması mümkün olur. Belgelerin düzenlenmesi, alınması, saklanması ve ibrazı ayrı ayrı yükümlülüklerdir ve her biri ayrı hükme bağlanmıştır.

Fatura ve unsurları

Fatura, satılan emtia veya yapılan iş karşılığında müşterinin borçlandığı meblağı göstermek üzere emtiayı satan veya işi yapan tüccar tarafından müşteriye verilen ticari vesikadır. Tanım, faturanın iki işlevini birden gösterir: satışın belgesi olması ve alıcının borcunu göstermesi.

Faturada bulunması gereken asgari bilgiler kanunda sayılmıştır: düzenlenme tarihi ile seri ve sıra numarası, düzenleyenin ve müşterinin kimlik ve vergi bilgileri, malın veya işin nev'i, miktarı, fiyatı ve tutarı, teslim tarihi ve irsaliye numarası. Bu bilgileri taşımayan belge, vergi kanunları bakımından hiç düzenlenmemiş sayılır. Faturalar sıra numarası dahilinde teselsül ettirilir ve en az bir asıl ile bir örnek olarak düzenlenir.

Fatura dışındaki belgeler

Ticari hayatta fatura tek belge türü değildir. Perakende satışta perakende satış fişi veya yazar kasa fişi, malın taşınmasında sevk irsaliyesi, giderlerin belgelenmesinde gider pusulası, hizmet alımlarında serbest meslek makbuzu kullanılır. Her belge türü, farklı bir işlem tipine karşılık gelir ve kaydın hangi hesaplara yazılacağını da belirler.

Belge türünü yanlış seçmek, kaydı da yanlış kurmaya götürür. Örneğin sevk irsaliyesi malın hareketini gösterir, satışın gerçekleştiğini tek başına kanıtlamaz; satış, fatura ile tamamlanır. Bu nedenle muhasebeci belgeyi yalnız dosyalamaz, işlemin niteliğiyle belgenin niteliğinin örtüşüp örtüşmediğini de kontrol eder.

Bilanço esasında tutulacak defterler

VUK m. 182, bilanço esasında tutulacak defterleri sayar: yevmiye defteri, defterikebir ve envanter defteri. Yevmiye defteri muameleleri tarih sırasıyla ve madde hâlinde tutar; defterikebir bunları hesaplara dağıtır; envanter defteri ise dönem sonu sayım ve değerleme sonuçlarını kaydeder. Üç defter birlikte, işlemden tabloya giden zinciri tamamlar.

Defterlerin biçimi de kurallıdır. Yevmiye defteri ciltli ve sayfaları müteselsil sıra numaralı olur; mükellefler diledikleri takdirde yevmiye defterini ve tutulması zorunlu diğer defterleri müteharrik yapraklı olarak kullanabilir. Bu serbestlik, kayıt düzenini gevşetmez; yaprakların numaralı ve denetlenebilir olması şartıyla tanınmıştır.

Tasdik ve saklama

Kanunda yazılı defterlerin tasdik ettirilmesi mecburidir. Tasdik, defterin kullanılmadan önce bağlı olduğu makamca onaylanmasıdır ve defterin sonradan değiştirilmediğini güvence altına alır. Öteden beri işe devam edenler defteri kullanacakları yıldan önce gelen son ayda, yeniden işe başlayanlar işe başlama tarihinden önce tasdik ettirir.

Saklama yükümü tasdikten bağımsız olarak devam eder. VUK m. 253, defter tutmak mecburiyetinde olanların tuttukları defterleri ve belgeleri, ilgili bulundukları yılı takip eden takvim yılından başlayarak beş yıl süreyle muhafaza etmesini ister. TTK m. 82 ise tacire, kayıtların dayandığı belgeleri sınıflandırılmış biçimde saklama yükümü getirir. Süre geçse bile devam eden bir uyuşmazlıkta bu belgeler istenebilir.

Defterlerin düzeni ve delil değeri

TTK m. 65 defterlerin Türkçe tutulmasını, kısaltma ve sembollerin anlamının açıkça belirtilmesini emreder. Kayıtlar eksiksiz, doğru, zamanında ve düzenli olarak yapılır. Bir yazım veya kayıt, önceki içeriği belirlenemeyecek şekilde çizilemez ve değiştirilemez. Bu hüküm, defterin sonradan kimin lehine olursa olsun bozulamayacağı anlamına gelir.

Düzenli tutulan defter, tacirin kendi lehine delil olarak da kullanılabilir; ancak bu değer, kayıtların bütünlüğüne ve belgelere dayanmasına bağlıdır. Defterdeki bir boşluk, karalama veya belgesiz kayıt, defterin bütününün güvenilirliğini zedeler. Bu nedenle muhasebe disiplini yalnız vergi cezasından kaçınmak için değil, ticari itibarı korumak için de gereklidir.

Elektronik belge ve arşiv

Belge düzeni kâğıtla sınırlı değildir. Elektronik belge olarak düzenlenmesi gerekenler de dâhil olmak üzere, öngörülen zorunlu bilgileri taşımayan belgeler vergi kanunları bakımından hiç düzenlenmemiş sayılır. Bu hüküm, biçimin içerik kadar bağlayıcı olduğunu gösterir.

Elektronik ortamda tutulan kayıtlar da saklama ve ibraz yükümüne tabidir. Kayıtların okunabilir hâle getirilmesi için gerekli bilgi ve şifrelerin muhafazası gerekir. Arşiv, yalnız saklanan değil, gerektiğinde erişilebilen bir bütün olmalıdır. Aksi hâlde defter ve belge var görünür ama ispat işlevini yerine getiremez.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.