Yabancı Kaynaklar ve Özkaynaklar
Kısa ve uzun vadeli borçları, özkaynak kalemlerini, borçların değerlemesini ve yedek akçe düzenini ele alır. İşletmenin finansman yapısı bilanço üzerinden okunur.
Yabancı kaynak kavramı
Yabancı kaynaklar, işletmenin üçüncü kişilere olan borçlarıdır ve bilançonun pasif tarafında yer alır. Vadelerine göre iki grupta izlenir: bir yıl içinde ödenecekler kısa vadeli (3. sınıf), bir yıldan uzun vadeli olanlar uzun vadeli yabancı kaynaklardır (4. sınıf). Bu ayrım, işletmenin kısa vadeli ödeme gücünü göstermesi bakımından temel önemdedir.
Borçlar kaynağına göre ayrı hesaplarda izlenir. Banka kredileri, satıcılar, borç senetleri, alınan avanslar, ödenecek vergi ve fonlar ile ödenecek sosyal güvenlik kesintileri başlıca kalemlerdir. Her borcun vadesi, para birimi ve faiz yapısı farklı olduğundan, tek bir "borç" bakiyesi işletmenin gerçek yükünü göstermez.
Kısa vadeli borçlar
Kısa vadeli yabancı kaynaklar, normal faaliyet döngüsü içinde ödenecek borçlardır. 320 Satıcılar hesabı mal ve hizmet alımlarından doğan senetsiz borçları, 321 Borç Senetleri hesabı senetle belgelenmiş borçları izler. 300 Banka Kredileri hesabı bir yıl içinde ödenecek kredi taksitlerini taşır.
Ödenecek vergi ve fonlar, sosyal güvenlik kesintileri ve KDV gibi kalemler de bu gruptadır; çünkü bunlar tahsil edilmiş veya hesaplanmış ancak henüz ödenmemiş tutarlardır. Alınan avanslar ise henüz teslim edilmemiş mal veya hizmetin karşılığıdır; bir borç olarak izlenir ve teslim gerçekleştiğinde hasılata dönüşür. Avansın hasılat sayılması, teslimden önce kâr yazmak anlamına gelir.
Uzun vadeli borçlar ve değerleme
Bir yıldan uzun vadeli borçlar, 4. sınıfta izlenir. Banka kredilerinin uzun vadeli kısmı, çıkarılmış tahviller ve uzun vadeli ticari borçlar bu gruptadır. Kredinin vadesi yaklaştıkça, bir yıl içinde ödenecek taksitler kısa vadeli gruba aktarılır; bilanço bu aktarımla gerçeği yansıtır.
Borçlar dönem sonunda mukayyet değerleriyle değerlenir. Mevduat veya kredi sözleşmesine dayanan borçlarda değerleme gününe kadar hesaplanacak faiz de dikkate alınır. Yabancı para borçları ise kur değerlemesine tabidir; kur farkı, borcun Türk lirası karşılığını değiştirir. Bu nedenle döviz borcu taşıyan işletme, kur riskini ayrıca yönetmek zorundadır.
Özkaynak kavramı
Özkaynak, varlıklardan borçlar düşüldükten sonra işletme sahiplerine kalan değerdir. Bilançonun pasif tarafında en sonda yer alır; çünkü işletme tasfiye edilirse alacaklılar önce ödenir. Özkaynak, sabit bir tutar değildir; kâr, zarar, sermaye artışı ve kâr dağıtımıyla sürekli değişir.
Başlıca kalemler sermaye, sermaye yedekleri, kâr yedekleri, geçmiş yıl kârları ve geçmiş yıl zararlarıdır. 500 Sermaye hesabı ortakların taahhüt ettiği sermayeyi, 540 Yasal Yedekler kanun gereği ayrılan tutarları, 570 Geçmiş Yıllar Kârları önceki dönemlerden devreden kârı izler. Zarar varsa özkaynak azalır; bu nedenle özkaynak, işletmenin öz kaynağını değil, net değerini gösterir.
Yedek akçeler ve kâr dağıtımı
TTK m. 519, yıllık kârın yüzde beşinin, ödenmiş sermayenin yüzde yirmisine ulaşıncaya kadar genel kanuni yedek akçeye ayrılmasını emreder. Bu yedek, işletmenin kendi kendini finanse etmesini ve beklenmeyen zararlara dayanmasını sağlar. Kanuni yedek ayrılmadan kâr payı dağıtılamaz.
Kâr dağıtımı, genel kurul kararıyla yapılır ve dağıtılacak tutar, yedekler ile vergi yükümlülükleri düşüldükten sonra belirlenir. Dağıtılan kâr payı özkaynağı azaltır; dağıtılmayan kısım geçmiş yıl kârı olarak kalır. Ortakların işletmeden çektiği tutarın gider değil, özkaynak hareketi olduğu unutulmamalıdır. Aksi kayıt, kişilik kavramını ihlal eder.
Pasif geçici hesaplar
Bazı kalemler niteliği itibarıyla borç veya özkaynak değildir; dönemler arasında köprü kurar. Gelecek hesap dönemlerine ait peşin tahsil edilen hasılat ile cari döneme ait olup henüz ödenmemiş giderler, mukayyet değerleri üzerinden pasifleştirilir. Örneğin peşin tahsil edilen kira, hizmet henüz verilmediği için gelir değildir; gelecek döneme ait gelirler hesabında bekler.
Bu ayrım dönemsellik ilkesinin doğrudan sonucudur. Peşin tahsilatı gelir yazmak, henüz kazanılmamış bir tutarı kâra ekler; ödenmemiş gideri yok saymak ise gideri gizler. Her iki hata da dönem sonucunu bozar. Pasif geçici hesaplar, bu tür kaymaları önleyen düzeltme araçlarıdır.
Borç yapısı ve finansal risk
Borç, işletmenin büyümesini sağlar ama risk de taşır. Vade yapısı bozuksa, kısa vadeli borçlar uzun vadeli varlıkları finanse ediyorsa işletme sürekli yeniden finansman baskısı altında kalır. Bu uyumsuzluk, kârlı bir işletmeyi bile ödeme güçlüğüne sürükleyebilir.
Döviz borcu taşımak riski artırır; çünkü borcun Türk lirası karşılığı kurla değişir. İşletmenin geliri Türk lirası, borcu dövizse kur yükseldiğinde yük artar. Bu nedenle borç yapısı yalnız tutarla değil, vade ve para birimiyle birlikte okunmalıdır. Bilançonun pasifi, finansal riskin haritasıdır. Bu nedenle bilanço, borcun tutarı kadar niteliğini de anlatmalıdır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.