Gümrük Vergileri ve Gümrük Yükümlülüğü
İthalat vergilerinin kapsamını, gümrük yükümlülüğünün doğduğu halleri, yükümlünün kim olduğunu ve verginin hangi tarihteki tarifeye göre hesaplandığını ele alır. Tahakkuk, tebliğ, ödeme ve zamanaşımı süreleri ile ithalatta KDV matrahı örnek hesapla gösterilir.
İthalat vergileri ve gümrük yükümlülüğü kavramları
Gümrük vergileri deyimi, ilgili mevzuat uyarınca eşyaya uygulanan ithalat vergilerinin ya da ihracat vergilerinin tümünü kapsar. İthalat vergileri ise tek bir vergiyi değil bir toplamı ifade eder: eşyanın ithalinde ödenecek gümrük vergisi ile diğer eş etkili vergiler ve mali yükler, tarım politikası veya tarım ürünlerinin işlenmesi sonucu elde edilen bazı ürünlere uygulanan özel düzenlemeler çerçevesinde ithalatta alınacak vergiler bu kapsamdadır.
Gümrük yükümlülüğü ise yükümlünün gümrük vergilerini ödemesi zorunluluğudur. Bu ayrım uygulamada iki soruyu birbirinden ayırır: vergi doğdu mu ve kim ödeyecek? Yükümlülüğün doğumu eşyanın hukuki statüsüne, yükümlünün belirlenmesi ise beyan ve temsil ilişkisine bağlıdır.
İthalat vergilerinin kapsamına giren yüklerin tamamı 4458 sayılı Kanunda sayılmaz. Gümrük vergisi Kanunun tarife hükümlerine göre, diğer vergi ve mali yükler ise kendi kanunlarındaki matrah ve oran kurallarına göre hesaplanır. Bu nedenle ithalat maliyeti çalışması, gümrük mevzuatı ile vergi mevzuatının birlikte okunmasını gerektirir.
Yükümlülüğün doğduğu haller
Kanun, yükümlülüğün doğumunu sayma yoluyla belirler. Normal akışta yükümlülük, ithalat vergilerine tabi eşyanın serbest dolaşıma girişi veya ithalat vergilerinden kısmi muafiyet suretiyle geçici ithali için verilecek gümrük beyannamesinin tescil tarihinde başlar. Yani ölçü, eşyanın fiilen ülkeye girişi değil, beyannamenin tescilidir.
Kanuna aykırı girişte yükümlülük ayrıca doğar: eşyanın Kanuna aykırı şekilde gümrük bölgesine girmesi ya da serbest bölgede bulunan ithalat vergilerine tabi eşyanın Kanuna aykırı olarak bölgenin başka bir yerine gitmesi hâlinde yükümlülük doğar ve eşyanın bölgeye girdiği tarihte başlar. Gümrük gözetimi altındaki eşyanın gözetim dışına çıkarılması da yükümlülük doğurur; bu hâlde başlangıç, eşyanın gözetimden çıkarıldığı tarihtir.
Bunların dışında, geçici depolama veya tabi tutulmuş olunan rejimden doğan yükümlülüklerden birinin yerine getirilmemesi, rejime tabi tutulma veya nihai kullanım nedeniyle indirimli ya da sıfır oran uygulanmasına ilişkin koşullardan birinin ihlali gibi hâller de yükümlülük doğurur. Serbest bölgede bulunan eşyanın Kanuna aykırı olarak tüketilmesi veya kullanılması da aynı sonucu doğurur; eşyanın kaybolması ve kaybın kanıtlanamaması hâlinde eşya tüketilmiş sayılır.
Yükümlü kimdir?
İthalatta gümrük yükümlülüğünde yükümlü, beyan sahibidir. Dolaylı temsil hâlinde, hesabına gümrük beyanında bulunulan kişi de yükümlüdür. Bu kural, uygulamada en çok karıştırılan noktadır: beyanı gümrük müşaviri vermiş olsa bile, dolaylı temslide yükümlülük esas olarak hesabına beyan yapılan kişide kalır.
Kanuna aykırı giriş, gözetim dışına çıkarma ve serbest bölgede usulsüz tüketim hâllerinde yükümlü çevresi genişler. Eşyayı gümrük gözetiminden çıkaran kişiler, bu çıkarma işine iştirak eden ve eşyanın gözetimden çıkarıldığını bilen veya normal olarak bilmesi gereken kişiler ile eşyayı elde eden veya elinde bulunduran kişiler yükümlü olarak sorumlu tutulabilir.
Yükümlülüğün doğumu ile sorumluluğun kime ait olduğu ayrı değerlendirilir. Birden fazla kişinin aynı vergiden sorumlu olması hâlinde idare, vergiyi yükümlülerden biri veya birkaçından talep edebilir; yükümlüler arasındaki iç ilişki ise ayrı bir uyuşmazlık konusudur.
Verginin hesaplanması: hangi tarihteki tarife?
Gümrük vergileri, gümrük yükümlülüğünün başladığı tarihte yürürlükte olan gümrük tarifesine göre hesaplanır. Eşya ticaretine ilişkin özel hükümlerle belirlenmiş diğer önlemler ise gerektiği takdirde eşyanın tarife pozisyonuna göre uygulanır. Bu kural, sonradan yapılan tarife değişikliklerinin geriye yürümemesinin güvencesidir.
Gümrük tarifesi kavramı geniş anlaşılmalıdır: Türk Gümrük Tarife Cetveli, bu cetvele dayanan veya alt açılımlar ekleyen diğer cetveller, gümrük vergi oranları, tercihli tarife uygulamaları ve şartlı muafiyet ya da indirim uygulamaları tarifenin parçasıdır. Dolayısıyla bir ithalatta önce eşyanın tarife pozisyonu, ardından o pozisyona bağlı vergi oranı ve varsa tercihli rejim imkânı belirlenir.
Kıymetin beyanı Türk Lirası olarak zorunludur. Bu nedenle döviz üzerinden yapılan satışlarda kıymet, beyan tarihindeki kur esas alınarak Türk Lirasına çevrilir. Kıymetin nasıl belirleneceği ayrı bir konudur ve gümrük kıymeti başlığı altında ayrıntılı olarak ele alınır.
Tahakkuk, tebliğ, ödeme ve zamanaşımı
Gümrük idaresi, gerekli bilgileri kullanarak tahakkuk ettirdiği gümrük vergilerini Gümrük Vergileri Tahakkukunu İzleme Defterine veya bilgisayara kaydeder. Kanunen alınması gereken vergi tutarının, beyan edilene göre farklı olduğu hâllerde tahakkuk, durumun tespitini izleyen gün yapılır.
Gümrük vergileri tahakkukundan hemen sonra yükümlüye tebliğ edilir. Yapılan denetlemeler sonucunda hiç alınmadığı veya noksan alındığı belirlenen gümrük vergileri için tebliğ, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihten itibaren üç yıl içinde yapılır. Yükümlülüğün doğduğu olayla ilgili dava açılması zamanaşımını durdurur.
Ödeme süresi kısadır: kontrol ve denetlemeler sonucunda noksan alındığı belirlenen vergiler ile işlemleri daha sonra yapılmak üzere teslim edilen eşyaya ilişkin gümrük vergilerinin, yükümlüye tebliğ edildiği tarihten itibaren on beş gün içinde ödenmesi zorunludur. Ödeme süresi bitmeden yazılı istemde bulunulması hâlinde idare, teminat karşılığında ek süre verebilir. Bu süreler, uygulamada itiraz takviminin kurulmasında belirleyicidir.
İthalatta alınan diğer yükler ve KDV matrahı
İthalatta yalnızca gümrük vergisi ödenmez. Katma değer vergisi, özel tüketim vergisi ve diğer mali yükler kendi kanunlarına göre alınır. Katma değer vergisinde matrah, gümrük vergisi tarhına esas olan kıymet; gümrük vergisinin kıymet esasına göre alınmaması veya malın gümrük vergisinden muaf olması hâlinde sigorta ve navlun bedelleri dahil değer; ithalat sırasında ödenen her türlü vergi, resim, harç ve paylar ile beyannamenin tescil tarihine kadar yapılan diğer giderler ve ödemelerden oluşur.
Bu düzenlemenin sonucu şudur: katma değer vergisi, gümrük vergisinin üzerine değil, gümrük vergisi dahil edilmiş matrah üzerine hesaplanır. Dolayısıyla gümrük vergisi oranındaki bir değişiklik, ödenecek KDV tutarını da değiştirir.
Katma değer vergisi oranı Kanunda gösterilmiş, bu oranı dört katına kadar artırmaya ve yüzde bire kadar indirmeye Cumhurbaşkanı yetkili kılınmıştır. Uygulanacak oran bu nedenle Kanun metninden değil, güncel Cumhurbaşkanı kararından okunur; hesaplamada kullanılan oranın tarihi ve dayanağı dosyada belgelenmelidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.