Anonim Şirket
Anonim şirketin tanımı ve sermaye ilkesi, esas sözleşme ve kuruluş, yönetim kurulunun oluşumu ve yetkileri, temsil, genel kurulun devredilemez yetkileri, pay sahibinin vazgeçilemez hakları ve kanuni yedek akçe.
Anonim şirketin tanımı ve temel ilkeleri
Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu bulunan şirkettir. Pay sahipleri, sadece taahhüt etmiş oldukları sermaye payları ile ve şirkete karşı sorumludur. Bu iki cümle, anonim şirketin bütün rejimini özetler: Sermaye belirli ve paylara bölünmüştür; şirket kendi malvarlığıyla sorumludur; ortak, şirket alacaklılarına karşı sorumlu değildir.
Şirket, kanunen yasaklanmamış her türlü ekonomik amaç ve konu için kurulabilir. Bu genişlik, anonim şirketi yatırım ve büyüme için uygun kılar.
Esas sözleşme özerkliği sınırlıdır: Esas sözleşme, kanunun anonim şirketlere ilişkin hükümlerinden ancak kanunda buna açıkça izin verilmişse sapabilir. Diğer kanunların öngörülmesine izin verdiği tamamlayıcı esas sözleşme hükümleri o kanuna özgülenmiş olarak hüküm doğurur.
Bu sınırlama, pay sahiplerinin ve alacaklıların korunmasını amaçlar. Sermayenin korunması, eşit işlem ve pay sahibinin vazgeçilemez hakları, esas sözleşmeyle dahi kaldırılamayan ilkelerdir.
Kuruluş: esas sözleşme ve sermaye
Esas sözleşmenin yazılı şekilde yapılması ve bütün kurucuların imzalarının noterce onaylanması veya esas sözleşmenin ticaret sicili müdürü yahut yardımcısı huzurunda imzalanması şarttır. Şekil, kuruluşun geçerlilik koşuludur.
Esas sözleşmeye yazılacak hususlar kanunda sayılmıştır. Bunlar arasında şirketin ticaret unvanı ve merkezinin bulunacağı yer, esaslı noktaları belirtilmiş ve tanımlanmış şekilde işletme konusu, şirketin sermayesi ile her payın itibarî değeri ve payların sayısı yer alır. Eksik esas sözleşme tescil edilemez.
Sermaye bakımından kanun bir alt sınır koyar: Esas sermaye ile kayıtlı sermaye sistemini kabul etmiş halka açık olmayan anonim şirketlerde başlangıç sermayesi kanunda gösterilen tutarlardan aşağı olamaz; bu en az sermaye tutarı Cumhurbaşkanınca artırılabilir. Tutar zaman içinde güncellenebildiği için uygulamada yürürlükteki metne bakılır.
Kuruluşta üç unsur birlikte aranır:
- Yazılı ve usulüne uygun imzalanmış esas sözleşme.
- Taahhüt edilen asgari sermaye.
- Ticaret siciline tescil.
Bu unsurlardan biri eksikse şirket tüzel kişilik kazanmaz.
Yönetim kurulu ve görev dağılımı
Anonim şirketin, esas sözleşmeyle atanmış veya genel kurul tarafından seçilmiş, bir veya daha fazla kişiden oluşan bir yönetim kurulu bulunur. Bir tüzel kişi yönetim kuruluna üye seçildiği takdirde, tüzel kişiyle birlikte, tüzel kişi adına, tüzel kişi tarafından belirlenen sadece bir gerçek kişi de tescil ve ilan olunur. Yönetim kurulu üyelerinin ve tüzel kişi adına tescil edilecek gerçek kişinin tam ehliyetli olmaları şarttır.
Şirket, yönetim kurulu tarafından yönetilir ve temsil olunur; kanundaki istisnai hükümler saklıdır. Yönetim kurulu, esas sözleşmeye konulacak bir hükümle, düzenleyeceği bir iç yönergeye göre yönetimi kısmen veya tamamen bir veya birkaç yönetim kurulu üyesine ya da üçüncü kişiye devretmeye yetkili kılınabilir. İç yönerge, görevleri, tanımları ve yerlerini gösterir; kimin kime bağlı ve bilgi sunmakla yükümlü olduğunu belirler.
Yönetim kurulu, kanun ve esas sözleşme uyarınca genel kurulun yetkisinde bırakılmış bulunanlar dışında, şirketin işletme konusunun gerçekleştirilmesi için gerekli her çeşit iş ve işlem hakkında karar almaya yetkilidir.
Uygulamada en sık hata, yetki devrinin iç yönergeye ve sicil kaydına yansıtılmamasıdır. Bu eksiklik, üçüncü kişiyle yapılan işlemin geçerliliğini tartışmalı hâle getirir.
Temsil yetkisi
Esas sözleşmede aksi öngörülmemiş veya yönetim kurulu tek kişiden oluşmuyorsa temsil yetkisi çift imza ile kullanılmak üzere yönetim kuruluna aittir. Yönetim kurulu, temsil yetkisini bir veya daha fazla murahhas üyeye veya müdür olarak üçüncü kişilere devredebilir. En az bir yönetim kurulu üyesinin temsil yetkisini haiz olması şarttır.
Temsil yetkisinin kapsamı ve sınırları, üçüncü kişilerin güvenini koruyacak biçimde düzenlenmiştir. Temsil yetkisinin sınırlandırılması, ticaret siciline tescil edilmedikçe iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Bu nedenle bir şirketle sözleşme yapmadan önce imza sirküleri ve temsil kaydı kontrol edilmelidir.
İşletme açısından üç pratik kural vardır:
1. Şirket adına atılacak imzanın yetkili kişiye ait olduğu doğrulanmalıdır.
2. Çift imza şartı varsa iki imza birlikte aranmalıdır.
3. Yetki devri yapılmışsa iç yönerge ve sicil kaydı istenmelidir.
Bu üç adım, özellikle yüksek tutarlı dış ticaret sözleşmelerinde ve banka talimatlarında uyuşmazlık riskini azaltır.
Genel kurul ve devredilemez yetkiler
Genel kurul, kanunda ve esas sözleşmede açıkça öngörülmüş bulunan hâllerde karar alır. Kanun, genel kurulun devredilemez görev ve yetkilerini sayar. Bunlar arasında esas sözleşmenin değiştirilmesi; yönetim kurulu üyelerinin seçimi, süreleri, ücretleri ve ibraları hakkında karar verilmesi; kanunda öngörülen istisnalar dışında denetçinin seçimi ve görevden alınması; finansal tablolara, yönetim kurulunun yıllık raporuna, yıllık kâr üzerinde tasarrufa ve kâr payı ile kazanç paylarının belirlenmesine ilişkin kararlar yer alır.
Genel kurullar olağan ve olağanüstü toplanır. Olağan toplantı her faaliyet dönemi sonundan itibaren üç ay içinde yapılır. Bu toplantılarda organların seçimine, finansal tablolara, yönetim kurulunun yıllık raporuna, kârın kullanım şekline, dağıtılacak kâr ve kazanç paylarının oranlarına, yönetim kurulu üyelerinin ibralarına ve faaliyet dönemini ilgilendiren diğer konulara ilişkin müzakere yapılır.
Toplantıya, yönetim kurulu tarafından düzenlenen hazır bulunanlar listesinde adı bulunan pay sahipleri katılabilir. Bu liste, toplantının meşruiyetinin temelidir; listede yer almayan kişinin katılımı kararların geçerliliğini etkiler.
Genel kurul kararları, pay sahiplerinin vazgeçilemez haklarını ortadan kaldıramaz. Bu sınır, çoğunluğun azınlığı ezmesini engeller.
Pay sahibinin hakları ve yedek akçe
Kanun, genel kurulun belirli kararlarını batıl sayar. Genel kurulun özellikle pay sahibinin genel kurula katılma, asgari oy, dava ve kanundan kaynaklanan vazgeçilemez nitelikteki haklarını sınırlandıran veya ortadan kaldıran; pay sahibinin bilgi alma, inceleme ve denetleme haklarını kanunen izin verilen ölçü dışında sınırlandıran; anonim şirketin temel yapısını bozan veya sermayenin korunması hükümlerine aykırı olan kararları batıldır.
Kâr dağıtımı bakımından kanuni yedek akçe kuralı vardır: Yıllık kârın yüzde beşi, ödenmiş sermayenin yüzde yirmisine ulaşıncaya kadar genel kanuni yedek akçeye ayrılır. Bu oranlar kanunda sabit olarak gösterilmiştir ve şirketin malvarlığının korunmasına hizmet eder.
Pay sahibinin başlıca hakları şöyle özetlenebilir:
- Genel kurula katılma ve oy kullanma.
- Bilgi alma ve inceleme.
- Kâr payından yararlanma.
- Dava açma.
- Vazgeçilemez hakların korunması.
Dış ticaret işletmesi açısından yedek akçe, kâr dağıtım politikasının sınırını belirler. Kârın tamamının dağıtılması, kanuni yedek akçe ayrılmadan mümkün değildir; aksi hâlde genel kurul kararı batıl olma riski taşır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.