Kıymetli Evrak ve Kambiyo Senetleri
Kıymetli evrakın tanımı, senede bağlılık ilkesi, zıyaı ve iptali ile poliçe, bono ve çekin zorunlu unsurları, ciro, kabul, aval, vade, ibraz, protesto ve başvurma hakları Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre açıklanır.
Kıymetli evrak kavramı ve senede bağlılık
Türk Ticaret Kanunu'nun 645 inci maddesi kıymetli evrakı, içerdiği hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve başkalarına devredilemediği senetler olarak tanımlar. Bu tanımın iki sonucu vardır: hak senede bağlıdır ve hakkın devri kural olarak senedin devriyle gerçekleşir. Kanun koyucu bu bağlılığı ödeme ilişkisinde de sürdürür; borçlu ancak senedin teslimi karşılığında ödeme ile yükümlüdür (m. 646/1). Aynı madde, hile veya ağır kusuru bulunmadıkça borçlunun vade geldiğinde senedin niteliğine göre alacaklı olduğu anlaşılan kişiye ödeme yapmakla borcundan kurtulacağını belirtir; böylece senedin görünüşüne duyulan güven korunur. Kıymetli evrak nama, emre ve hamiline yazılı olarak üçe ayrılır. Emre yazılı senetler ciro ile, hamiline yazılı senetler teslim ile, nama yazılı senetler ise alacağın temliki hükümlerine göre devredilir. Uygulamada ticari hayatın en yaygın araçları emre yazılı kambiyo senetleri, yani poliçe, bono ve çektir. Senedin kaybolması hâlinde hak sahibi korumasız kalmaz: m. 651 uyarınca kıymetli evrak zayi olduğu takdirde mahkeme tarafından iptaline karar verilebilir; iptal kararı üzerine hak sahibi hakkını senetsiz olarak ileri sürebilir veya yeni bir senet düzenlenmesini isteyebilir (m. 652/1). Bu dava, senedin zıyaı anında hak sahibi olan kişi tarafından açılır. Uluslararası ticarette senet, hem ödeme aracı hem de kredi aracı işlevi görür; bu nedenle bir işletmenin senet zincirindeki her imzayı ve her ciroyu doğru okuması gerekir.
Kambiyo ehliyeti ve poliçenin zorunlu unsurları
Kambiyo senetleriyle borçlanma ehliyeti, genel ehliyetten ayrı düzenlenmemiştir: m. 670'e göre sözleşme ile borçlanmaya ehil olan kişi kambiyo senetleri ile borçlanmaya da ehil sayılır. Poliçe, düzenleyenin muhataba hitaben belirli bir bedeli üçüncü bir kişiye ödemesi talimatını içeren senettir. m. 671 poliçenin unsurlarını sayar: senet metninde "poliçe" kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi hususunda havaleyi, muhatabın adını, vadeyi, ödeme yerini, kime veya kimin emrine ödeneceğini, düzenlenme tarihini ve yerini, düzenleyenin imzasını. Bu unsurlardan biri eksikse senet kural olarak poliçe sayılmaz (m. 672/1); ancak kanun bazı eksiklikleri kendiliğinden tamamlar. Vadesi gösterilmeyen poliçe görüldüğünde ödenmesi şart edilmiş sayılır, ödeme yeri gösterilmemişse muhatabın adı yanındaki yer ödeme yeri ve aynı zamanda muhatabın yerleşim yeri sayılır (m. 672/2-3). Senedin düzenlenme yeri de gösterilmemişse düzenleyenin imzası yanındaki yer esas alınır. Poliçe bizzat düzenleyenin emrine yazılı olabileceği gibi düzenleyen üzerine veya bir üçüncü kişi hesabına da düzenlenebilir (m. 673); bu esneklik, poliçeyi hem ticari kredi hem de finansman aracı hâline getirir. Bedel yazı ve rakamla gösterilip farklılık çıkarsa yazı ile gösterilen bedel üstün tutulur; yalnız yazıyla veya yalnız rakamla birden çok gösterimde ise en az olan bedel geçerli sayılır (m. 676). Açık poliçe uygulamasında, tedavüle çıkarılırken tamamen doldurulmamış bir poliçenin anlaşmaya aykırı doldurulması hâlinde bu iddia kural olarak hamile karşı ileri sürülemez; istisna, hamilin kötüniyetli iktisabı veya iktisap sırasında ağır kusurunun bulunmasıdır (m. 680).
Ciro, yetkili hamil ve def'iler
Poliçe açıkça emre yazılı olmasa da ciro ve zilyetliğin geçirilmesi yoluyla devredilebilir (m. 681/1). Düzenleyen senede "emre yazılı değildir" kaydını koymuşsa senet yalnız alacağın temliki yoluyla devrolunur ve temlikin hukuki sonuçlarını doğurur (m. 681/2). Ciro kayıtsız ve şartsız olmalıdır; cironun bağlı tutulduğu şart yazılmamış sayılır, kısmi ciro batıldır ve hamiline ciro beyaz ciro hükmündedir (m. 682). Şekil bakımından ciro, poliçe veya ona bağlı alonj üzerine yazılır ve ciranta tarafından imzalanır; lehine ciro yapılan kişinin gösterilmesi zorunlu değildir, yalnız imzadan oluşan beyaz ciro geçerlidir (m. 683). Ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle poliçeden doğan bütün haklar devrolunur (m. 684/1). Aksi şart edilmedikçe ciranta poliçenin kabul edilmemesinden ve ödenmemesinden sorumludur (m. 685/1); bu sorumluluk, senet zincirindeki güveni ayakta tutan temel unsurdur. Bir poliçeyi elinde bulunduran kişi, son ciro beyaz ciro olsa da hakkı müteselsil ve birbirine bağlı cirolardan anlaşılıyorsa yetkili hamil sayılır; çizilmiş cirolar yazılmamış hükmündedir (m. 686/1). Kambiyo senetlerinin en güçlü yanı, borçlunun kişisel def'ilerini hamile karşı sınırlı biçimde ileri sürebilmesidir: m. 687/1 uyarınca poliçeden dolayı kendisine başvurulan kişi, düzenleyen veya önceki hamillerden biriyle arasındaki doğrudan ilişkilere dayanan def'ileri başvuran hamile karşı ileri süremez; istisna, hamilin senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olmasıdır. Tahsil ve teminat ciroları bu genel rejimin içinde özel sonuçlar doğurur (m. 688-689): hamil bütün hakları kullanabilir, fakat senedi yalnız tahsil cirosuyla devredebilir. Vadeden sonra yapılan ciro kural olarak vadeden önce yapılan cironun hükümlerini doğurur; ancak ödenmeme protestosundan veya protesto süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro sadece alacağın temliki hükümlerini doğurur (m. 690).
Kabul, aval ve vade
Poliçede muhatap, senet kendisine ibraz edilene kadar poliçeden sorumlu değildir; sorumluluk kabul beyanıyla doğar. Kabul beyanı poliçe üzerine yazılır, "kabul edilmiştir" veya eş anlamlı bir ibareyle ifade edilir ve muhatap tarafından imzalanır; muhatabın senedin ön yüzüne yalnız imzasını koyması da kabul hükmündedir (m. 695/1). Kabul kayıtsız ve şartsız olmalı, ancak muhatap kabulü poliçe bedelinin bir kısmıyla sınırlayabilir; kabul beyanı başka noktalarda senet içeriğinden farklı olursa poliçe kabul edilmemiş sayılır, bununla beraber kabul eden kabul beyanındaki şartlar çerçevesinde sorumlu kalır (m. 696). Muhatap poliçeyi kabul etmekle bedelini vadede ödemeyi taahhüt etmiş olur; ödememe hâlinde hamil, düzenleyen dahi olsa, kabul edenden doğrudan doğruya başvurma haklarını isteyebilir (m. 698). Aval, poliçe bedelinin ödenmesini tamamen veya kısmen teminat altına alan bir kambiyo taahhüdüdür ve üçüncü bir kişi ya da senette imzası bulunan bir kişi tarafından verilebilir (m. 700). Aval şerhi poliçe veya alonj üzerine yazılır; muhatabın veya düzenleyenin imzaları hariç olmak üzere senedin yüzüne atılan her imza aval şerhi sayılır (m. 701). Aval veren, kimin için taahhüt altına girmişse aynen onun gibi sorumlu olur ve teminat altına aldığı borç şekle ait noksandan başka bir sebeple batıl olsa da aval taahhüdü geçerliliğini korur (m. 702). Vade bakımından poliçe görüldüğünde, görüldükten belirli bir süre sonra, düzenlenme gününden belirli bir süre sonra veya belirli bir günde ödenmek üzere düzenlenebilir; başka şekilde yazılan veya birbirini takip eden çeşitli vadeleri gösteren poliçeler batıldır (m. 703). Görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek poliçelerin düzenlenme gününden itibaren bir yıl içinde kabule arz edilmesi gerekir (m. 693/1).
Ödeme, protesto ve başvurma hakları
Belirli bir günde veya düzenlenme gününden ya da görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek poliçenin hamili, poliçeyi ödeme gününde veya onu izleyen iki iş günü içinde ödenmek üzere ibraz etmelidir (m. 708/1). Poliçenin takas odasına ibrazı ödeme için ibraz yerine geçer. Hamil kısmi ödemeyi reddedemez; kısmi ödemede muhatap ödemenin senet üzerine yazılmasını ve kendisine makbuz verilmesini isteyebilir (m. 709). Vadeden önce ödemeyi kabulle yükümlü olmayan hamil (m. 710/1), vade geldiğinde ödeme alamazsa cirantalara, düzenleyene ve poliçe dolayısıyla taahhüt altına girmiş diğer kişilere başvurabilir (m. 713/1). Başvurma hakkının kullanılabilmesi için kabul etmeme veya ödememe hâlinin, protesto denilen resmî belgeyle belirlenmesi zorunludur (m. 714/1); protesto kabule arz için belirli süre içinde, ödememe hâlinde ise ibraz süresinin geçmesinden önce noterlikçe düzenlenir (m. 714-715). Başvurma hakkı kapsamına ödenmemiş bedel, faiz, protesto ve ihbarname giderleri ile komisyon girer. Uluslararası ticarette bu zincir, ihracatçının alacağını senet üzerinden finanse etmesini sağlar; ancak sürelerin kaçırılması hâlinde cirantalara başvurma hakkı kaybedilebilir. Bu nedenle işletmelerin vade, ibraz ve protesto tarihlerini belgeleyerek takip etmesi gerekir.
Bono ve çek
Bono veya emre yazılı senet, düzenleyenin belirli bir bedeli ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir; poliçeden farkı, ödeme vaadinin bizzat düzenleyenden gelmesi ve arada bir muhatabın bulunmamasıdır. m. 776 bononun unsurlarını sayar; bu unsurlardan birini içermeyen senet kural olarak bono sayılmaz, vadesi gösterilmemiş bono görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır (m. 777). Bononun niteliğine aykırı düşmedikçe poliçenin cirosuna, vadesine, ödemesine ve başvurma haklarına ilişkin hükümleri bonoya da uygulanır (m. 778); böylece iki senet arasında geniş bir ortak rejim kurulur. Çek ise bir ödeme aracıdır: m. 780 uyarınca çek, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale içerir ve muhatap bankadır. Çekte vade yoktur, çek görüldüğünde ödenir. İbraz süreleri kısadır: bir çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir (m. 796/1); farklı kıtalarda düzenlenen çeklerde bu süre üç aya çıkar. Çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder (m. 799/1). Çizgili çek, ön yüzüne birbirine paralel iki çizgi çekilerek düzenlenir ve bedelin yalnız bankaya veya muhatabın müşterisine ödenmesini sağlar (m. 803-804); "hesaba geçirilecektir" kaydı ise nakden ödemeyi önler (m. 805). Ödenmeme hâli resmî protesto, muhatabın senet üzerine yazdığı tarihli beyan veya takas odası beyanıyla belirlenir (m. 808). Sahte veya tahrif edilmiş çeki ödemiş olmasından doğan zarar kural olarak muhataba aittir; istisna, düzenleyene çek defterini iyi saklamamak gibi bir kusurun yüklenebilmesidir (m. 812). Hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 814/1).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.