Şirketler Hukukuna Giriş, Kollektif ve Komandit Şirket
Ticaret şirketlerinin türleri ve sınıflandırılması, sermaye koyma borcu, kollektif şirketin kuruluşu, yönetimi ve ortakların sınırsız sorumluluğu, komandit şirkette komandite ve komanditer ortakların farklı konumu.
Ticaret şirketleri ve türleri
Ticaret şirketleri; kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerden ibarettir. Kanun, bu türleri iki gruba ayırır: Kollektif ile komandit şirket şahıs şirketi; anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketi sayılır.
Ayrımın ölçütü, ortakların sorumluluğu ve şirketin sermaye yapısıdır:
- Şahıs şirketleri: Ortağın kişiliği öne çıkar; sorumluluk kural olarak sınırsızdır.
- Sermaye şirketleri: Sermaye öne çıkar; ortak kural olarak yalnız taahhüt ettiği sermaye ile sorumludur.
Her şirket türüne özgü hükümler saklı kalmak şartıyla, Türk Medenî Kanunu'nun tüzel kişilere ilişkin genel hükümleri ile bu Kısımda hüküm bulunmayan hususlarda Türk Borçlar Kanunu'nun adi şirkete dair hükümleri, her şirket türünün niteliğine uygun olduğu oranda ticaret şirketleri hakkında da uygulanır.
Tür seçimi, yalnız ortaklar arası ilişkiyi değil, üçüncü kişilerin şirkete güvenini ve kredi koşullarını da belirler. Bu nedenle kuruluştan önce türün sonuçları açıkça değerlendirilmelidir.
Sermaye koyma borcu
Kanunda aksine hüküm olmadıkça ticaret şirketlerine sermaye olarak para, alacak, kıymetli evrak ve sermaye şirketlerine ait paylar, fikrî mülkiyet hakları, taşınırlar ve her çeşit taşınmaz, taşınır ve taşınmazların faydalanma ve kullanma hakları, kişisel emek, ticari itibar, ticari işletmeler ve haklı olarak kullanılan devredilebilir elektronik ortamlar, alanlar, adlar ve işaretler konulabilir.
Her ortak, usulüne göre düzenlenmiş ve imza edilmiş şirket sözleşmesiyle koymayı taahhüt ettiği sermayeden dolayı şirkete karşı borçludur. Bu borç, şirketin alacaklılarına karşı da dolaylı bir güvence oluşturur.
Sermayenin zamanında ödenmemesi hâlinde kanun sonuç bağlar: Zamanında ifa edilmeyen sermaye para ise, tazminat hakkına halel gelmemek şartıyla, aksine sözleşmede hüküm yoksa şirketin tescili anından itibaren temerrüt faizi de ödenir.
Uygulamada üç sorun sık çıkar:
1. Ayni sermayenin değerinin belirlenmesi.
2. Sermaye borcunun ödenme takviminin belirsizliği.
3. Ödenmeyen sermaye nedeniyle ortağın haklarının askıya alınması.
Bu nedenle şirket sözleşmesinde sermayenin türü, değeri ve ödeme takvimi açık yazılmalıdır.
Kollektif şirketin tanımı ve kuruluşu
Kollektif şirket, ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla, gerçek kişiler arasında kurulan ve ortaklarından hiçbirinin sorumluluğu şirket alacaklılarına karşı sınırlanmamış olan şirkettir. Tanımın iki unsuru vardır: Ortaklar gerçek kişi olmalı ve hiçbirinin sorumluluğu sınırlandırılmamalıdır.
Kollektif şirket sözleşmesi yazılı şekle tabidir; ayrıca sözleşmedeki imzaların noterce onaylanması veya şirket sözleşmesinin ticaret sicili müdürü yahut yardımcısı huzurunda imzalanması şarttır. Şekil, kuruluşun geçerlilik koşuludur.
Şirket, ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır; aksine sözleşme üçüncü kişilere karşı geçersizdir. Tüzel kişiliğin kazanılması, şirketin kendi adına hak edinmesi ve borçlanması sonucunu doğurur. Tescilden önce yapılan işlemler bakımından kanunun özel hükümleri uygulanır.
Ortakların kişiliğinin öne çıkması, şirketin devrine ve ortak değişikliklerine ilişkin hükümlere de yansır. Kollektif şirket, küçük ve birbirine güvenen ortakların birlikte iş yapmasına uygun bir türdür; buna karşılık sınırsız sorumluluk, büyüme ve yatırım açısından ağır bir yüktür.
Kollektif şirkette yönetim ve sorumluluk
Kollektif şirkette ortaklardan her biri ayrı ayrı şirketi yönetme hakkını ve görevini haizdir. Ancak şirket sözleşmesiyle veya ortakların çoğunluğunun kararıyla yönetim işleri ortaklardan birine, birkaçına veya tümüne verilebilir.
Ortakların sorumluluğu, şirketin en ağır sonucudur: Ortaklar, şirketin borç ve taahhütlerinden dolayı müteselsilen ve bütün malvarlığı ile sorumludur. Şirkete yeni giren kişi, girme tarihinden evvel doğmuş olsa bile şirketin borçlarından ve taahhütlerinden diğer ortaklarla birlikte müteselsilen ve bütün malvarlığı ile sorumludur. Bu hükümlere aykırı sözleşme şartları üçüncü kişiler hakkında geçerli olmaz.
Sorumluluğun derecesi de düzenlenmiştir: Şirketin borç ve taahhütlerinden dolayı birinci derecede şirket sorumludur. Ancak şirkete karşı yapılan icra takibi semeresiz kalmış veya şirket herhangi bir sebeple sona ermişse, yalnız ortak veya ortakla birlikte şirket aleyhine dava açılabilir ve takip yapılabilir.
Ayrıca ortak, diğer ortakların izni olmaksızın şirketin yaptığı ticari işler türünden bir işi kendi veya başkası hesabına yapamaz; aynı tür işlerle uğraşan bir şirkete sorumluluğu sınırlandırılmamış ortak olarak giremez.
Komandit şirketin yapısı
Komandit şirket, ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla kurulan, şirket alacaklılarına karşı ortaklardan bir veya birkaçının sorumluluğu sınırlandırılmamış ve diğer ortak veya ortakların sorumluluğu belirli bir sermaye ile sınırlandırılmış olan şirkettir. Sorumluluğu sınırlı olmayan ortaklara komandite, sorumluluğu sınırlı olanlara komanditer denir. Komandite ortakların gerçek kişi olmaları gerekir; tüzel kişiler ancak komanditer ortak olabilir.
Şirketin türü, sözleşme hükümlerine göre belirlenir; ortaklar tarafından şirkete verilen ad ve nitelik tek başına yeterli olmaz. Bir şirketin komandit olduğu açıkça saptanamıyorsa o şirket kollektif sayılır.
Komandit şirkette yönetim komanditelerdedir: Şirket komanditeler tarafından yönetilir. Komanditerler şirket işlerini görmeye görevli ve yetkili olmadıkları gibi, yönetim hakkını haiz kişilerin yetkileri içinde yaptıkları işlere itiraz da edemezler. Ancak olağanüstü iş ve işlemlerde, şirket sözleşmesinin değiştirilmesinde ve tür değiştirmede komanditerlerin oy hakkı vardır; her ortak, komandite veya komanditer olsun, bir oy hakkına sahiptir.
Komanditer, iş yılı sonunda ve iş saatleri içinde şirketin envanterleriyle bilançosunun içeriğini ve diğer finansal tablolarını incelemeye yetkilidir; bu incelemeyi bizzat veya bir uzman aracılığıyla yapabilir.
Komanditerin sorumluluğunun sınırları
Komanditerin sorumluluğu kural olarak koyduğu veya taahhüt ettiği sermaye miktarını aşamaz. Komanditer, koymayı taahhüt ettiği sermaye borcunun henüz ödemediği tutarına kadar şirket alacaklılarına karşı sorumludur; bu suretle kendisine başvurulan komanditer, ödediği tutarda sermaye borcundan kurtulur. Şirket alacaklıları, şirket sona ermiş olmadıkça veya şirket aleyhine yapılan icra takibi semeresiz kalmadıkça komanditere başvuramaz.
Kanun, sınırlı sorumluluğun kötüye kullanılmasını engelleyen istisnalar getirir:
- Adı şirketin unvanında bulunan komanditer, üçüncü kişilere karşı komandite bir ortak gibi sorumlu sayılır.
- Ticari mümessil, ticari vekil veya seyyar tacir memuru olarak hareket ettiğini açıkça bildirmeksizin şirket adına işlemlerde bulunan komanditer, bu işlemler nedeniyle iyiniyetli üçüncü kişilere karşı komandite ortak gibi sorumlu olur.
- Şirket ticaret siciline tescil edilmeden önce yapılan işlemlerde komanditerin sorumluluğu da gündeme gelir.
Komanditer, sermayesini tamamen veya kısmen geri alamaz; sermayesi azalmışsa noksan tamamlanıncaya kadar faiz veya kâr payı isteyemez. Bu yasak, şirket alacaklılarının güvencesini korur.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.