Sözleşmenin Kurulması, İfa ve Temerrüt

Borçlar hukukunun işletme için temel kurumları: irade açıklamasıyla kurulma, esaslı noktalar, şekil ve geçersizlik, ifa yeri ve zamanı, kısmi ifa, borçlunun temerrüdü ve temerrüdün sonuçları.

Sözleşmenin kurulması ve esaslı noktalar

Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İrade açıklaması açık veya örtülü olabilir. Yani yazılı teklif kadar, teklifi kabul eden davranış da sözleşmeyi kurabilir. Dış ticarette sipariş, proforma fatura ve e-posta yazışmaları çoğu zaman irade açıklamasının aracıdır.

Kurulma için esaslı noktalarda uyuşma gerekir. Taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır. İkinci derecedeki noktalarda uyuşulamazsa hâkim, uyuşmazlığı işin özelliğine bakarak karara bağlar.

İşletme açısından esaslı noktalar şu dörtlüdür:

1. Malın tanımı ve miktarı.
2. Bedel ve para birimi.
3. Teslim şekli, yeri ve zamanı.
4. Ödeme yöntemi ve vadesi.

Bu dörtlüden biri belirsiz kalırsa sözleşme kurulmuş olsa bile ifa aşamasında uyuşmazlık çıkar. Bu nedenle teklif ve karşı tekliflerin yazılı yapılması ve hangi noktalarda uyuşulduğunun izlenmesi gerekir.

Şekil serbestisi ve yazılılığın işlevi

Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir. Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil kural olarak geçerlilik şeklidir; öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz.

Yazılılık, işletme için iki işlev görür:

- İspat: Sözleşme şartlarının varlığını ve içeriğini ispatlamayı kolaylaştırır.
- Şekil şartı: Kanunun belirli sözleşmeler için öngördüğü şekle uyulmasını sağlar.

Hangi sözleşmelerin şekle bağlı olduğu kanunda ayrıca gösterilmiştir. Örneğin taşınmaz satışı resmî şekle, taşınmaz simsarlığı sözleşmesi yazılı şekle bağlıdır; bu şekillere uyulmadan kurulan sözleşmeler geçerli olmaz (TBK m. 237, 520). Dış ticarette ise satış sözleşmesi kural olarak şekle bağlı değildir; ancak yazılı metin, gümrük ve banka işlemlerinde belge olarak da işlev görür.

Uygulamada taraflar ayrıntılı sözleşme yerine sipariş ve proforma fatura üzerinden çalışabilir. Bu yöntem hızlıdır; ancak şartlar dağınık belgelere yayıldığı için teslim şekli, ödeme ve uyuşmazlık çözümü maddelerinin tek metinde toplanması riski azaltır.

Geçersizlik ve kısmi hükümsüzlük

Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Bu hüküm, sözleşme özgürlüğünün dış sınırını çizer.

Kanun, kısmi hükümsüzlüğü de düzenler: Sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüz olması, diğerlerinin geçerliliğini etkilemez. Ancak bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz olur.

İşletme açısından üç soru birlikte sorulmalıdır:

1. Sözleşme konusu hukuken mümkün ve emredici hükümlere uygun mu?
2. Hükümsüz olan hüküm tek başına mı, sözleşmenin bütünü mü etkileniyor?
3. Taraflar bu hüküm olmadan sözleşmeyi yine de yapar mıydı?

Özellikle rekabet yasağı, ceza koşulu ve sorumsuzluk kaydı gibi maddelerde bu değerlendirme yapılmalıdır. Hükümsüzlük, sözleşmenin ifa edilmesinden sonra da tarafların geri verme yükümlülüğünü doğurabilir.

İfa yeri, ifa zamanı ve kısmi ifa

Borcun ifa yeri, tarafların açık veya örtülü iradelerine göre belirlenir. Aksine anlaşma yoksa kanun şu sırayı uygular: Para borçları alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde, parça borçları sözleşmenin kurulduğu sırada borç konusunun bulunduğu yerde, bunların dışındaki bütün borçlar doğumları sırasında borçlunun yerleşim yerinde ifa edilir.

İfa zamanı taraflarca kararlaştırılmadıkça veya hukuki ilişkinin özelliğinden anlaşılmadıkça her borç, doğumu anında muaccel olur. Bu kural, vade kararlaştırılmamış sözleşmelerde ödemenin hemen istenebileceği anlamına gelir.

Kısmi ifa bakımından kanun alacaklıya seçim hakkı tanır: Borcun tamamı belli ve muaccel ise alacaklı kısmen ifayı reddedebilir. Alacaklı kısmen ifayı kabul ederse borçlu, borcun kendisi tarafından ikrar olunan kısmını ifadan kaçınamaz.

Dış ticarette ifa yerinin belirsizliği, hem teslim masrafını hem de uygulanacak hukuku etkiler. Bu nedenle sözleşmede teslim yeri ile ifa yerinin ayrı ayrı ve açık yazılması gerekir.

Borçlunun temerrüdü

Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Borcun ifa edileceği gün, birlikte belirlenmiş veya sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bildirimde bulunmak suretiyle belirlemişse, bu günün geçmesiyle borçlu temerrüde düşer.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde temerrüt hâlinde diğer taraf, borcun ifa edilmesi için uygun bir süre verebilir veya uygun bir süre verilmesini hâkimden isteyebilir. Kanun, süre verilmesini gerektirmeyen durumları da düzenler; örneğin borcun ifasının imkânsız hâle gelmesi veya ihtarın sonuçsuz kalacağının açık olması gibi hâllerde süre verilmesi gerekmez.

Temerrüdün şartları üç başlıkta toplanabilir:

- Borç muaccel olmalıdır.
- İfa mümkün olmalıdır.
- Alacaklı ihtar yapmalı veya kanunda öngörülen hâllerden biri gerçekleşmelidir.

Tacirler arasında ihtarın şekli de önemlidir; kanun, temerrüde düşürmeye ilişkin ihbar ve ihtarların noter, taahhütlü mektup, telgraf veya kayıtlı elektronik posta ile yapılmasını öngörür.

Temerrüdün sonuçları ve seçimlik haklar

Temerrüde düşen borçlu, verilen süre içinde borcunu ifa etmemişse veya süre verilmesini gerektirmeyen bir durum söz konusuysa alacaklı, her zaman borcun ifasını ve gecikme sebebiyle tazminat isteme hakkına sahiptir.

Alacaklı ayrıca borcun ifasından ve gecikme tazminatı isteme hakkından vazgeçtiğini hemen bildirerek, borcun ifa edilmemesinden doğan zararın giderilmesini isteyebilir veya sözleşmeden dönebilir. Sözleşmeden dönme hâlinde taraflar karşılıklı olarak ifa yükümlülüğünden kurtulurlar ve daha önce ifa ettikleri edimleri geri isteyebilirler.

Alacaklının üç seçeneği vardır:

1. İfa ve gecikme tazminatı: Sözleşme ayakta kalır; borçlu geç ifa eder.
2. Olumsuz zararın tazmini: Alacaklı ifadan vazgeçer, zararını ister.
3. Sözleşmeden dönme: İfa ilişkisi sona erer, edimler geri verilir.

Bu seçim, işletmenin ticari amacına göre yapılmalıdır. Örneğin sezonluk malın geç teslimi hâlinde ifa yararsız olabilir; buna karşılık üretim girdisinin geç teslimi gecikme tazminatıyla telafi edilebilir. Seçimin karşı tarafa hemen bildirilmesi, hakkın korunması için gereklidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.