Ticaret Sicili ve Ticari Unvan
Ticaret sicilinin kuruluşu ve tutulması, tescil istemi ve süreleri, tescilin üçüncü kişilere etkisi, sicilin aleniyeti, ticaret unvanının oluşumu, ekleri ve korunması ile işletme adı.
Ticaret sicilinin kuruluşu ve işlevi
Ticaret sicili, tacirin hukuki durumunu üçüncü kişilere duyuran resmî kayıttır. Kanun, ticaret sicili müdürlüklerinin kurulmasını ve sicilin tutulmasını düzenler: Ticaret sicili, Bakanlığın gözetim ve denetiminde ticaret sicili müdürlükleri ve şubeleri tarafından tutulur. Kayıtların elektronik ortamda tutulmasına ilişkin usul ve esaslar yönetmelikte gösterilir; bu kayıtlar ile tescil ve ilan edilmesi gereken içerikler merkezi ortak bir veri tabanında depolanır.
Sicilin üç işlevi vardır:
- Aleniyet: Herkes sicilin içeriğini ve saklanan belgeleri inceleyebilir.
- Güven: Üçüncü kişiler sicile güvenerek işlem yapabilir.
- Denetim: Kamu otoritesi tacirin durumunu izleyebilir.
Sicilin tutulmasından doğan zararlardan Devlet ve ilgili oda müteselsilen sorumludur. Bu sorumluluk, sicile duyulan güvenin kurumsal güvencesidir. Bu nedenle bir işletmeyle işlem yapmadan önce sicil kaydının güncel olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Tescil istemi, şekli ve süresi
Ticaret siciline tescil kural olarak istem üzerine yapılır; resen veya yetkili kurumun bildirmesi üzerine yapılacak tesciller saklıdır. Harca tabi işlerde tescil anının saptanmasında harç makbuzunun tarihi belirleyicidir.
Tescil istemi ilgililer, temsilcileri veya hukuki halefleri tarafından yetkili sicil müdürlüğüne yapılır. İstem dilekçeyle yapılır ve dilekçe sahibi kimliğini ispat etmek zorundadır. Birden çok kimsenin birlikte istemeye yetkili olduğu hâllerde, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça bunlardan birinin talebiyle yapılan tescil tümü tarafından istenmiş sayılır.
Kanun, tescil için bir süre de öngörür: Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça tescili isteme süresi onbeş gündür. Bu süre, tescili gerekli işlemin veya olgunun gerçekleştiği; tamamlanması bir senet veya belgenin düzenlenmesine bağlı olan durumlarda bu senet veya belgenin düzenlendiği tarihten başlar. Ticaret sicili müdürlüğünün yetki çevresi dışında oturanlar için süre bir aydır. Ayrıca her tacir, ticari işletmenin açıldığı günden itibaren onbeş gün içinde işletmesini ve seçtiği ticaret unvanını, işletme merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ve ilan ettirir.
Tescilin üçüncü kişilere etkisi
Ticaret sicili kayıtları, nerede bulunurlarsa bulunsunlar, üçüncü kişiler hakkında tescilin Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edildiği; ilanın tamamı aynı nüshada yayımlanmamışsa son kısmının yayımlandığı günü izleyen iş gününden itibaren hukuki sonuçlarını doğurur. Bu günler, tescilin ilanı tarihinden itibaren işlemeye başlayacak sürelere de başlangıç olur.
Kanun, üçüncü kişileri koruyan bir kural daha ekler: Üçüncü kişilerin, kendilerine karşı sonuç doğurmaya başlayan sicil kayıtlarını bilmediklerine ilişkin iddiaları dinlenmez. Buna karşılık tescili zorunlu olduğu hâlde tescil edilmemiş veya tescil edilip de ilanı zorunlu iken ilan olunmamış bir husus, ancak bunu bildikleri veya bilmeleri gerektiği ispat edildiği takdirde üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir.
Bu düzenlemenin pratik anlamı şudur: Tacir, sicile yansıttığı bilgilerin sonuçlarına katlanır; sicile yansıtmadığı bilgileri ise ancak karşı tarafın bildiğini ispatlayarak ileri sürebilir. Dış ticarette temsil yetkisi, sermaye ve ortaklık yapısı gibi bilgiler bu nedenle sicilden doğrulanmalıdır.
Sicilin aleniyeti ve ilan
Tescil işleminin dayanakları olan dilekçe, beyanname, senetler, belgeler ve ilanları içeren gazeteler, üzerlerine sicil defterinin tarih ve numaraları yazılarak sicil müdürlüğünce saklanır. Herkes ticaret sicilinin içeriğini ve müdürlükte saklanan tüm senet ve belgeleri inceleyebileceği gibi giderini ödeyerek bunların onaylı suretlerini de alabilir. Bir hususun sicilde kayıtlı olup olmadığına dair onaylı belge de istenebilir.
Tescil edilen hususlar, kanunda veya yönetmelikte aksine bir hüküm bulunmadıkça ilan olunur. İlan, Türkiye genelinde sicil kayıtlarının ilanına özgü Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi ile yapılır.
Aleniyet ilkesi üç sonuç doğurur:
1. Üçüncü kişi, tacirin hukuki durumunu önceden öğrenebilir.
2. Tacir, sicile yansıttığı bilgilerin doğruluğundan sorumludur.
3. İlanın yapılmadığı hâllerde, bilginin üçüncü kişiye karşı ileri sürülmesi zorlaşır.
Bu nedenle sicil harç ve ilan giderleri, işletmenin kuruluş maliyetinin zorunlu bir parçasıdır.
Ticaret unvanının oluşumu ve ekleri
Her tacir, ticari işletmesine ilişkin işlemleri ticaret unvanıyla yapmak ve işletmesiyle ilgili senetlerle diğer belgeleri bu unvan altında imzalamak zorundadır. Tescil edilen ticaret unvanı, ticari işletmenin görülebilecek bir yerine okunaklı bir şekilde yazılır. Tacirin işletmesiyle ilgili düzenlediği ticari mektuplarda ve ticari defterlere yapılan kayıtların dayandığı belgelerde tacirin sicil numarası, ticaret unvanı ve işletmesinin merkezi gösterilir.
Unvanın oluşumu kişi türüne göre değişir:
- Gerçek kişi tacir: Ticaret unvanı, kısaltılmadan yazılacak adı ve soyadından oluşur; kanunun izin verdiği ekler yapılabilir.
- Anonim, limited ve kooperatif şirketler: İşletme konusu gösterilmek şartıyla unvan serbestçe seçilebilir; unvanda "anonim şirket", "limited şirket" veya "kooperatif" kelimelerinin bulunması zorunludur.
Unvana ek yapılabilir; ancak ek, tacirin kimliği, işletmesinin genişliği, önemi ve finansal durumu hakkında üçüncü kişilerde yanlış bir görüşün oluşmasına sebep olacak nitelikte bulunmamak, gerçeğe ve kamu düzenine aykırı olmamak şartıyla yapılabilir. Tek başlarına ticaret yapan gerçek kişiler, unvanlarına bir şirketin var olduğu izlenimini uyandıracak ekler yapamazlar.
Unvanın ve işletme adının korunması
Usulen tescil ve ilan edilmiş olan ticaret unvanını kullanma hakkı sadece sahibine aittir. Bir ticaret unvanına Türkiye'nin herhangi bir sicil dairesinde daha önce tescil edilmiş bulunan diğer bir unvandan ayırt edilmesi için gerekli olduğu takdirde ek yapılır.
Ticaret unvanının ticari dürüstlüğe aykırı biçimde bir başkası tarafından kullanılması hâlinde hak sahibi, bunun tespitini, yasaklanmasını; haksız kullanılan unvan tescil edilmişse kanuna uygun şekilde değiştirilmesini veya silinmesini, tecavüzün sonucu olan maddi durumun ortadan kaldırılmasını, gereğinde araçların ve ilgili malların imhasını ve zarar varsa kusurun ağırlığına göre maddi ve manevi tazminat isteyebilir.
İşletme adı ayrı bir kavramdır: İşletme sahibi ile ilgili olmaksızın doğrudan doğruya işletmeyi tanıtmak ve benzer işletmelerden ayırt etmek için kullanılan adların da sahipleri tarafından tescil ettirilmesi gerekir. Tescil edilen işletme adları hakkında da unvanın korunmasına ilişkin hükümler uygulanır.
Dış ticarette marka ile ticaret unvanının aynı işareti taşıması sık görülür; bu iki koruma farklı kanunlara dayandığı için ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.