Ticari İşletme, Tacir ve Tacir Olmanın Sonuçları

Ticari işletmenin kanuni tanımı ve bütün hâlinde devri, gerçek ve tüzel kişi tacir, esnaf sınırı, tacir gibi sorumluluk, tacir olmanın yüklediği iflas, unvan, sicil ve defter yükümlülükleri ile basiretli iş adamı ölçüsü.

Ticari işletme kavramı

Türk Ticaret Kanunu ticari işletmeyi, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletme olarak tanımlar. Tanımdan üç unsur çıkar: faaliyetin devamlı olması, bağımsız yürütülmesi ve gelirin esnaf sınırını aşması. Tek seferlik veya başkasının talimatıyla yürütülen faaliyet bu tanıma girmez.

Ticari işletme ile esnaf işletmesi arasındaki sınır Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir. Bu nedenle sınır, kanunda sabit bir tutar olarak değil, güncellenebilir bir ölçü olarak düzenlenmiştir. Uygulamada bir işletmenin hangi rejime tabi olduğu belirlenirken yürürlükteki karara bakılır.

Kanun ayrıca ticari işletmenin bütün hâlinde devredilebilmesine izin verir. İçerdiği malvarlığı unsurlarının devri için zorunlu tasarruf işlemlerinin ayrı ayrı yapılmasına gerek yoktur. Aksi öngörülmemişse devir sözleşmesinin duran malvarlığını, işletme değerini, kiracılık hakkını, ticaret unvanı ile diğer fikrî mülkiyet haklarını ve sürekli olarak işletmeye özgülenen malvarlığı unsurlarını içerdiği kabul olunur. Bu sözleşme yazılı yapılır, ticaret siciline tescil ve ilan edilir.

Gerçek kişi tacir

Bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa, kendi adına işleten kişiye tacir denir. Ölçü, işletmenin kendi adına işletilmesidir; işletmenin sahibi ile işletenin ayrılması tacir sıfatını değiştirir.

Kanun, fiilen başlamamış olsa bile tacir sayılan bir hâli düzenler: Bir ticari işletmeyi kurup açtığını sirküler, gazete, radyo, televizyon ve diğer ilan araçlarıyla halka bildirmiş veya işletmesini ticaret siciline tescil ettirerek durumu ilan etmiş olan kimse, fiilen işletmeye başlamamış olsa bile tacir sayılır. Böylece üçüncü kişilerin ilana güvenerek işlem yapması korunur.

Tacir sıfatının istisnaları da kanunda gösterilmiştir:

- Küçük ve kısıtlılara ait ticari işletmeyi bunların adına işleten yasal temsilci tacir sayılmaz; tacir sıfatı temsil edilene aittir.
- Ticaret yapmaktan menedilenler bakımından kanunun özel hükümleri uygulanır.

Bu ayrım, sözleşmenin tarafının kim olduğunu ve sorumluluğun kime ait olduğunu belirlemede ilk adımdır.

Tacir gibi sorumluluk

Kanun, tacir sıfatı bulunmayan kişileri belirli bir durumda tacir gibi sorumlu tutar. Bir ticari işletme açmış gibi, ister kendi adına, ister adi bir şirket veya her ne suretle olursa olsun hukuken var sayılmayan diğer bir şirket adına ortak sıfatıyla işlemlerde bulunan kimse, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur.

Bu kuralın amacı, ticari hayatta görünüşe güveni korumaktır. Hukuken var olmayan bir şirket adına işlem yapan kişi, karşı tarafın bu şirketin varlığına inanması hâlinde sorumluluktan kaçınamaz. Aynı mantık, ticaret siciline tescil edilmemiş bir işletmenin ilan edilmiş gibi görünmesi hâlinde de geçerlidir.

Uygulamada bu hüküm üç sonuç doğurur:

1. Üçüncü kişi, muhatabının tacir olduğunu düşünerek işlem yaptıysa korunur.
2. İşlemi yapan kişi, şirketin kurulmadığını veya temsil yetkisi bulunmadığını ileri sürerek sorumluluktan kurtulamaz.
3. Sorumluluğun kapsamı, tacire uygulanan hükümlere göre belirlenir.

Dış ticarette temsilci aracılığıyla yapılan işlemlerde, temsilcinin yetkisinin yazılı olarak sınırlandırılması ve karşı tarafa bildirilmesi bu riski azaltır.

Esnaf ve esnaf işletmesi

Esnaf, ekonomik faaliyeti sermayesinden fazla bedenî çalışmasına dayanan ve geliri kanun uyarınca çıkarılacak kararnamede gösterilen sınırı aşmayan, sanat veya ticaretle uğraşan kişidir. Tanım, iki ölçüyü birlikte arar: emeğin sermayeye göre ağırlığı ve gelirin belirlenen sınırı aşmaması.

Esnaf, tacir sayılmamakla birlikte bazı tacir hükümlerine tabidir. Kanun, tacirlere özgü 20 ve 53 üncü maddeler ile Türk Medenî Kanunu'nun 950 nci maddesinin ikinci fıkrası hükmünün esnafa da uygulanacağını belirtir. Yani esnaf da ticari işletmesiyle ilgili iş veya hizmet gördüğünde uygun ücret isteyebilir ve belirli koşullarda işletme adının korunmasından yararlanır.

Ayrımın pratik sonuçları şunlardır:

- İflas: Tacir her türlü borcu için iflasa tabidir; esnaf bu rejimin dışındadır.
- Defter ve sicil: Ticari defter tutma ve ticaret siciline tescil yükümlülüğü tacire aittir.
- Basiretli iş adamı ölçüsü: Tacirden beklenen özen, esnaftan beklenenden farklıdır.

Bu nedenle bir işletmenin büyümesi, yalnız vergisel değil hukuki bir rejim değişikliği de doğurur.

Tüzel kişi tacirler

Tacir sıfatı yalnız gerçek kişilere özgü değildir. Ticaret şirketleriyle, amacına varmak için ticari bir işletme işleten vakıflar, dernekler ve kendi kuruluş kanunları gereğince özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek veya ticari şekilde işletilmek üzere Devlet, il özel idaresi, belediye ve köy ile diğer kamu tüzel kişileri tarafından kurulan kurum ve kuruluşlar da tacir sayılır.

Kanun, kamu tüzel kişilerinin tacir sayılmadığı bir alanı da ayırır: Devlet, il özel idaresi, belediye ve köy ile diğer kamu tüzel kişileri ile kamu yararına çalışan dernekler ve gelirinin yarısından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıflar, bir ticari işletmeyi ister doğrudan doğruya ister kamu hukuku hükümlerine göre yönetilen bir tüzel kişi eliyle işletsinler, kendileri tacir sayılmazlar.

Tüzel kişi tacir açısından üç sonuç öne çıkar:

- Ticaret unvanı ve sicil yükümlülüğü tüzel kişiliğe aittir.
- Şirket türüne göre sorumluluk rejimi değişir.
- Temsil yetkisi, organ ve imza sirküleriyle belirlenir.

Bu nedenle bir şirketle işlem yapmadan önce unvan, sicil numarası ve temsil yetkisinin doğrulanması gerekir.

Tacir olmanın hükümleri

Tacir, her türlü borcu için iflasa tabidir; ayrıca kanuna uygun bir ticaret unvanı seçmek, ticari işletmesini ticaret siciline tescil ettirmek ve kanun hükümleri uyarınca gerekli ticari defterleri tutmakla yükümlüdür. Bu dört sonuç, tacir sıfatının en görünür hukuki etkisidir.

Bunlara özen ölçüsü eklenir: Her tacirin, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesi gerekir. Basiretli iş adamı ölçüsü, tacirden beklenen dikkat ve öngörünün ölçüsüdür; tacir, piyasa koşullarını ve sözleşmenin risklerini önceden değerlendirmekle yükümlü tutulur. Bu ölçü, sözleşmede sonradan ortaya çıkan zorluklara dayanarak sorumluluktan kurtulmayı zorlaştırır.

Kanun ayrıca tacirler arasındaki belirli bildirimler için şekil öngörür: Tacirler arasında, diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe, sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbarlar veya ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemi ile yapılır. Bu şekle uyulmaması, bildirimin ispatını güçleştirir.

Ticari iş karinesi ve ücret hakkı

Bir tacirin borçlarının ticari olması asıldır. Ancak gerçek kişi olan bir tacir, işlemi yaptığı anda bunun ticari işletmesiyle ilgili olmadığını diğer tarafa açıkça bildirdiği veya işin ticari sayılmasına durum elverişli olmadığı takdirde borç adi sayılır. Kanun, taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmelerin, aksine hüküm bulunmadıkça diğeri için de ticari iş sayılacağını belirtir.

Bu karine, ispat yükünü tersine çevirir: Borcun ticari olmadığını iddia eden taraf bunu ortaya koymalıdır. Dış ticarette, gerçek kişi tacirin kişisel harcamaları ile işletme borçlarının ayrılması bu hüküm sayesinde belirli bir varsayıma bağlanır.

Kanun ayrıca tacire ücret hakkı tanır: Tacir olan veya olmayan bir kişiye, ticari işletmesiyle ilgili bir iş veya hizmet görmüş olan tacir, uygun bir ücret isteyebilir. Ayrıca tacir, verdiği avanslar ve yaptığı giderler için ödeme tarihinden itibaren faize hak kazanır. Bu hüküm, karşılığı açıkça kararlaştırılmamış işlerde dahi tacirin emeğinin karşılıksız kalmasını önler.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.