İşletmelerin Hukuki Yapıları
Hukuki yapı; ortakların sorumluluğunu, sermaye yükümlülüğünü, yönetim organlarını ve şeffaflık düzeyini belirler. Bu konu şahıs şirketleri ile sermaye şirketlerini karşılaştırır ve seçim ölçütlerini verir.
İki aile: şahıs şirketleri ve sermaye şirketleri
Türk Ticaret Kanunu ticaret şirketlerini beş türe ayırır ve bunları iki aileye böler. Kollektif ve komandit şirket şahıs şirketi; anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketidir. Kooperatif şirket ayrı bir tür olarak sayılır.
Ayrımın ölçütü sermayenin ön planda olup olmaması değil, sorumluluğun sınırlanıp sınırlanmadığıdır:
- Şahıs şirketlerinde ortakların sorumluluğu kural olarak sınırsızdır; işletme riski ortakların kişisel malvarlığına uzanır.
- Sermaye şirketlerinde ortaklar kural olarak yalnız taahhüt ettikleri sermaye ile sorumludur.
Bütün ticaret şirketleri tüzel kişiliği haizdir. Tüzel kişilik, şirketin kendi adına hak edinmesini, borç üstlenmesini ve dava tarafı olmasını sağlar. Bu nedenle şirket borcu, kural olarak ortakların borcu değildir.
Kollektif ve komandit şirket
Kollektif şirket, ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla gerçek kişiler arasında kurulan ve ortaklarından hiçbirinin sorumluluğu şirket alacaklılarına karşı sınırlanmamış olan şirkettir. İki özellik öne çıkar: Ortaklar yalnız gerçek kişi olabilir ve sorumluluk sınırsızdır. Bu nedenle kollektif şirket, kişisel güvenin yoğun olduğu küçük ölçekli aile işletmelerinde tercih edilir; ancak büyüme ve dış finansman açısından elverişsizdir.
Komandit şirket iki tür ortak barındırır:
- Komandite ortak: Sorumluluğu sınırsızdır; yönetimde söz sahibidir.
- Komanditer ortak: Sorumluluğu koyduğu sermaye ile sınırlıdır; kural olarak yönetime katılmaz.
Komandit şirket, sermaye sağlamak isteyen ama yönetim riskini üstlenmek istemeyen kişiler için tasarlanmıştır. Uygulamada sermayesi paylara bölünmüş komandit türü, halka açılmaya geçiş aracı olarak düşünülmüşse de yaygın değildir.
Anonim şirket
Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu bulunan şirkettir. Pay sahipleri yalnız taahhüt etmiş oldukları sermaye payları ile ve şirkete karşı sorumludur. Bu iki cümle anonim şirketin özünü verir: Sermaye paylara bölünür, ortakların sorumluluğu şirkete karşı ve sermaye ile sınırlıdır.
Anonim şirketin yapısal unsurları:
- Esas sözleşme: Kurucuların sermayenin tamamını ödemeyi şartsız taahhüt ettiği, imzalarının noterce onaylandığı veya ticaret sicili müdürü huzurunda imzalandığı sözleşmedir.
- Yönetim kurulu: Şirket, yönetim kurulu tarafından yönetilir ve temsil olunur.
- Genel kurul: Esas sözleşmenin değiştirilmesi, yönetim kurulu üyelerinin seçimi ve ibra gibi devredilemez yetkileri kullanır.
Anonim şirket, kanunen yasaklanmamış her türlü ekonomik amaç ve konu için kurulabilir. Bu genişlik, büyük ölçekli ve çok ortaklı yapılar için uygun zemindir; karşılığında kuruluş ve yönetim formaliteleri ağırdır.
Limited şirket
Limited şirket, bir veya daha çok gerçek veya tüzel kişi tarafından bir ticaret unvanı altında kurulur; esas sermayesi belirli olup bu sermaye esas sermaye paylarının toplamından oluşur. Ortaklar, şirket borçlarından sorumlu olmayıp sadece taahhüt ettikleri esas sermaye paylarını ödemekle ve şirket sözleşmesinde öngörülen ek ödeme ve yan edim yükümlülüklerini yerine getirmekle yükümlüdür.
Temel sınırlar:
- Ortak sayısı: Ortakların sayısı elliyi aşamaz.
- Asgari sermaye: Esas sermaye en az onbin Türk Lirasıdır; bu tutar Cumhurbaşkanınca on katına kadar artırılabilir.
- Tek ortak: Ortak sayısı bire düşerse durum yedi gün içinde müdürlere yazıyla bildirilir ve tek ortaklı yapı tescil ve ilan ettirilir.
Limited şirket, anonim şirketin sermaye koruması ile şahıs şirketinin daha basit yönetimini birleştirir. Türkiye'de KOBİ ölçeğindeki ihracatçıların çoğunun tercih ettiği yapı olması bu dengeden kaynaklanır. Ancak limited şirket de tüzel kişiliktir; ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır.
Hangi yapı seçilmeli?
Hukuki yapı seçimi bir moda değil, ölçütlere dayalı bir karardır. Beş soru yol gösterir:
1. Sorumluluk: Kişisel malvarlığını korumak istiyor muyum? Evet ise sermaye şirketi.
2. Ortak sayısı ve sermaye: Çok ortaklı ve büyük sermayeli yapı hedefleniyorsa anonim şirket; sınırlı ortaklı KOBİ için limited şirket.
3. Şeffaflık ve denetim yükü: Anonim şirkette organlar, genel kurul ve denetim yükümlülükleri daha ağırdır.
4. Vergi ve teşvik: Yapı, vergi rejimi ve destek uygunluğunu etkiler; mali müşavirle birlikte değerlendirilir.
5. Gelecek planı: Halka arz, yatırımcı alma veya ortaklık devri hedefleniyorsa pay devrinin kolaylığı belirleyicidir.
Yapı değişikliği de mümkündür; tür değiştirme kanunda düzenlenmiştir. Bu nedenle ilk kuruluşta yapılan tercih ömür boyu bağlayıcı değildir; ancak her değişiklik maliyet ve zaman gerektirir.
Seçim yapılırken yalnız bugünkü ihtiyaç değil, üç yıl sonraki yapı da düşünülmelidir. Ortak sayısı artacaksa, yatırımcı girecekse veya ihracat için kurumsal bir görünüm gerekiyorsa anonim şirket daha esnek bir zemin sunar; küçük ve iki ortaklı bir işletmede ise limited şirketin daha basit yönetimi yeterli olabilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.