Bankaların Kambiyo Yükümlülükleri
Bankaların kambiyo sistemindeki yerini, transfer ve belge yükümlülüklerini, bildirim sürelerini, ihracat hesabı izleme zincirini, yetkili müesseselerden farkını ve denetim rejimini açıklar.
Bankanın sistemdeki yeri
Kambiyo mevzuatı, döviz işlemini serbest bırakırken işlemin kanalını bankaya bağlar. 32 sayılı Kararın 6 ncı maddesine göre Karar kapsamındaki dövize ilişkin işlemler Merkez Bankası, bankalar ve Bakanlıkça uygun görülecek diğer kuruluşlar tarafından yapılır. İthalat ve transit ticaret işlemlerine ilişkin yurt dışına döviz ve Türk Lirası transferi de bankalarca yapılır.
Bankanın görevi yalnız transferi gerçekleştirmek değildir. Karar, bankalar, PTT, yetkili müesseseler, kıymetli maden aracı kuruluşları ve aracı kurumların döviz mevcutlarını Bakanlıkça belirlenecek oran ve esaslar çerçevesinde Merkez Bankasına devretmelerini öngörür. Bankalar ayrıca döviz alım satım belgeleri ile Türk parası transfer belgelerini düzenler; belgelerle ilgili usul ve esaslar Merkez Bankasınca belirlenir.
Bu yapı, bankayı denetimin ilk halkası yapar. İşlemin belgesi bankada oluşur; bildirim bankadan gider; uyuşmazlıkta ilk muhatap bankadır.
Bildirim yükümlülükleri ve süreleri
Bankaların kambiyo mevzuatından doğan bildirim yükümlülüklerinin ortak özelliği, sürenin 30 gün olması ve sürenin işlem tarihinden başlamasıdır.
- Bankalar, ithalat, ihracat ve görünmeyen işlemler dışındaki yurt dışına yapılan 50.000 ABD doları karşılığını aşan Türk Lirası transferlerine ilişkin bilgileri, transfer tarihinden itibaren 30 gün içinde Bakanlıkça belirlenecek mercilere bildirir.
- Bankalar, ithalat, ihracat ve görünmeyen işlemler dışındaki yurt dışına yapılan 50.000 ABD doları ve eşiti dövizi aşan transferlere (döviz tevdiat hesaplarından yapılan transferler dahil) ilişkin bilgileri, transfer tarihinden itibaren 30 gün içinde bildirir.
- Yurt dışında yatırım veya ticari faaliyette bulunmak üzere sermaye ihraç eden Türkiye'de yerleşik kişileri bankalar ve gümrük idareleri, her bir işlem tarihinden itibaren 30 gün içinde Bakanlığa ve Ticaret Bakanlığına bildirir.
- Kişisel sermaye hareketlerine ilişkin transferlere aracılık eden bankalar, gerekli bildirimleri yapmakla yükümlüdür.
- Bankalar, yurt dışına ödenen teminat mektubu, garanti ve kefalet bedelleri hakkında transfer tarihinden itibaren 30 gün içinde Bakanlığa bilgi verir.
Ayrıca bankalar, yetkili müesseseler, kıymetli maden aracı kuruluşları ve ilgili diğer kuruluşlar, Merkez Bankasınca istenecek döviz işlemlerine ilişkin her türlü istatistiki bilgiyi belirlenen sürelerde vermekle yükümlüdür.
İhracat hesabı izleme zinciri
İhracat bedelinin yurda getirilmesini izlemek bankanın görevidir. İhracat bedellerine ilişkin tebliğe göre ihracata aracılık eden bankalar ihracat bedellerinin yurda getirilmesini izlemekle yükümlüdür. Bedeli yurda getirilme süresi içinde gelen ihracatla ilgili hesaplar aracı bankalarca kapatılır ve banka, bedelin yurda getirildiğine dair İhracat Bedeli Kabul Belgesi düzenler.
Hesap kapanmazsa zincir işlemeye başlar. Banka, süresi içinde kapatılmayan ihracat hesaplarını 5 iş günü içinde, muamelenin safhalarını belirtecek şekilde yazılı olarak ilgili Vergi Dairesi Başkanlığına veya Vergi Dairesi Müdürlüğüne ihbar eder. İhbarı müteakip 10 iş günü içinde ilgililere, hesapların kapatılmasını teminen 90 gün süreli ihtarname gönderilir.
Bu zincir, bankaya hem izleme hem raporlama hem de belge düzenleme yükümlülüğü yükler. Bankanın ihbarı geciktirmesi, yükümlülüğün kendisine ait olduğu anlamına gelir; nitekim mevzuat, süresi içinde ihbar edilmeyen açık ihracat hesapları için bankalar hakkında idari işlem tesis edilebilmesini öngörmüştür.
Belge düzeni ve saklama
Kambiyo işlemi belgesiz yürümez. Kararın 23 üncü maddesi, döviz alım satım belgeleri ile Türk parası transfer belgelerinin bankalar, yetkili müesseseler, PTT, kıymetli maden aracı kuruluşları ve aracı kurumlar tarafından düzenleneceğini hükme bağlar.
Yetkili müesseseler bakımından bu yükümlülük ayrıntılıdır. İlgili tebliğe göre yetkili müesseseler, her bir işlem itibarıyla döviz, Türk Lirası veya kıymetli maden kabul edildiği anda ilgisine göre döviz alım belgesi, döviz satım belgesi, kıymetli maden alım veya satım belgesi ya da döviz ve kıymetli maden alım veya satım belgesi düzenlemek zorundadır. Düzenlenen belgeler ile tutulan kayıtlar en az 5 yıl saklanır. Yetkili müesseseler gerçekleştirdikleri her işleme benzersiz işlem numarası vermek zorundadır.
Belge disiplininin amacı denetlenebilirliktir: işlemin tarafları, tarihi, tutarı ve cinsi belgeden izlenebilmelidir. Belge düzenlenmemesi veya saklanmaması, hem kambiyo mevzuatına hem vergi mevzuatına aykırılık doğurur.
Banka ile yetkili müessese arasındaki fark
Yetkili müessese, ticari amaçla döviz alım satımı yapmak için Hazine ve Maliye Bakanlığından faaliyet izni almış anonim şirkettir. İlgili tebliğ, yetkili müesseseleri iki gruba ayırır: B grubu yetkili müesseseler kaydi para hariç yabancı paraları alıp satabilir, küpür değişimi yapabilir, döviz natık çekleri satın alabilir ve aynı iş günü içinde transfer emrinin verilmesi veya fiziki teslimatın yapılması şartıyla bankacılık aracılığıyla yapılan transferler yoluyla yabancı para alıp satabilir. A grubu yetkili müesseseler bunlara ek olarak kıymetli madenler aracı kuruluşu olmak üzere Bakanlıktan izin alabilir ve kıymetli madenler ile standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithalini, ihracını yapabilir.
İki kurum arasındaki temel fark kaydi paradır. Yetkili müessese kaydi para ile işlem yapamaz; döviz ve efektif üzerinden çalışır. Transfer yoluyla işlem yapılan hâllerde ise A grubu yetkili müessese transfer gerçekleştirebilen kuruluşlar, B grubu yetkili müessese bankalar üzerinden çalışır ve her bir para cinsi için ayrı hesap açılması, hesabın yalnız yabancı para alım satımı için kullanılması, işlemin aynı iş günü içinde tamamlanması gibi esaslara uyulur.
Ayrıca sürekli iş ilişkisi kurulacak müşterilerle çerçeve sözleşme yapılması ve her müşteriye ayrı müşteri numarası verilmesi zorunludur. Yetkili müesseseler, 5549 sayılı Kanun ve ilgili mevzuattan doğan yükümlülüklerini de yerine getirmek zorundadır.
Denetim ve yaptırım
Kararın 21 inci maddesi denetimin çerçevesini çizer. Devlet daire ve müesseseleri ile Türkiye'deki gerçek ve tüzel kişiler, kambiyo denetimine yetkili elemanların ve mercilerin yazılı olarak isteyecekleri bilgileri vermeye, evrak ve defterleri ibraz etmeye mecburdur. Bankalar, yetkili müesseseler, kıymetli maden aracı kuruluşları ve ilgili diğer kuruluşlar Merkez Bankasınca istenecek istatistiki bilgileri vermekle yükümlüdür; Merkez Bankası bu kuruluşlarda inceleme yapmaya yetkilidir.
Yaptırım idari aşamada başlar. Kambiyo mevzuatına aykırılık ya da yükümlülüklerin yerine getirilmemesi tespit edilen bankalar, yetkili müesseseler, PTT, kıymetli maden aracı kuruluşları ve aracı kurumların dövize ilişkin işlemlere aracılık etme yetkisi Bakanlıkça kısmen veya tamamen kaldırılabilir. Bakanlık ayrıca bu kişilerin faaliyetlerini kısmen veya tamamen, geçici veya sürekli durdurmaya ya da müteakip işlemleri teminata bağlamaya yetkilidir.
1567 sayılı Kanunun 3 üncü maddesi, bu düzenlemelere aykırılık hâlinde idari para cezası öngörür. Kabahatin konusunu yabancı para oluşturuyorsa, cezanın hesaplanmasında fiilin işlendiği tarih itibarıyla Merkez Bankasının o paraya ilişkin döviz satış kuru esas alınır. Kanunun 1 inci maddesine 2021 yılında eklenen hüküm, bankalara bir geçiş imkânı tanımıştır: belirli bir tarihe kadar vergi dairelerine ihbar edilmemiş açık ihracat hesaplarının altmış gün içinde ihbar edilmesi hâlinde, bu bildirimler sebebiyle bankalar hakkında idari işlem tesis edilmez. Hüküm, bankanın izleme ve ihbar yükümlülüğünün gerçek muhatabı olduğunu gösterir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.