Döviz Kurları ve Konvertibilite
Kurun nasıl belirlendiğini, işlem tarihi ilkesini, döviz alış ve satış kuru ayrımını, döviz işlemi yapabilecek kuruluşları, Türk parası ile dövizin serbest dolaşımını ve döviz tevdiat hesaplarında kur farkının kime ait olduğunu açıklar.
Kurun hukuki temeli ve işlem tarihi ilkesi
32 sayılı Kararın 5 inci maddesi kur rejiminin çerçevesini çizer: yabancı paraların Türk parası karşılığındaki değeri, Merkez Bankasınca tespit edilen usuller çerçevesinde belirlenir. Kur, idari bir ilanla değil, Merkez Bankasının belirlediği usuller içinde piyasa verilerinden oluşur.
Aynı maddenin ikinci cümlesi uygulamanın en çok sorulan kuralını verir: döviz alım ve satımları işlem tarihinde geçerli kurlar üzerinden yapılır. Sözleşmenin imza tarihi, malın teslim tarihi veya faturanın düzenlendiği tarih değil, kambiyo işleminin gerçekleştiği gün esas alınır. Kararın 6 ncı ve 8 inci maddeleri bu kuralın dışında kalır; yani döviz işlemini yapacak kuruluşlar ile ihracat bedellerine ilişkin özel hükümler saklıdır.
Mahsup işlemlerinde ise ayrı bir kural vardır: mahsup işlemleriyle ilgili döviz alım ve satım belgelerinin düzenlenmesinde işlem tarihindeki döviz alış kurları uygulanır. Böylece mahsup, kambiyo işleminin yönüne göre değil, alış kuru üzerinden belgelenir.
Konvertibilite ve döviz işlemi yapabilecek kuruluşlar
Konvertibilite, bir ülke parasının serbestçe başka paralara çevrilebilmesi ve dış ödemelerde kullanılabilmesidir. Kambiyo mevzuatı konvertibiliteyi bir serbestlik olarak kurar, ancak işlemin kim tarafından yapılacağını sıkı biçimde belirler.
Kararın 6 ncı maddesine göre Karar kapsamındaki dövize ilişkin işlemler Merkez Bankası, bankalar ve Bakanlıkça uygun görülecek diğer kuruluşlar tarafından yapılır. Merkez Bankası kendi işlemlerinde kullanacağı konvertibl dövizleri belirler. PTT, yetkili müesseseler ve Borsa İstanbul A.Ş. bünyesindeki piyasalarda kıymetli maden aracı kuruluşları efektif alım satımı yapabilir. Aracı kurumlar ise yalnız sermaye piyasası faaliyetleriyle sınırlı olmak kaydıyla ve sadece hesap sahibi müşterileriyle döviz alım satımı yapabilir.
İzinsiz faaliyet yasaktır. 1567 sayılı Kanunun 4 üncü maddesi, ticari amaçla döviz alım satımında bulunmak için Hazine ve Maliye Bakanlığından izin alınmasını zorunlu kılar. Ticari amaçla döviz alım satımı yapmak isteyen kişi, yetkili müessese olarak faaliyet izni almak zorundadır.
Hangi işlemde hangi kur
Kambiyo uygulamasında tek bir kur yoktur; işlemin türüne göre kur değişir.
- Döviz alış kuru, bankanın müşteriden döviz satın aldığı kurdur. İhracat bedelinin bankaya getirilip Türk Lirasına çevrilmesinde ve mahsup işlemlerine ilişkin belgelerin düzenlenmesinde bu kur esas alınır.
- Döviz satış kuru, bankanın müşteriye döviz sattığı kurdur. İthalat ödemesinde ve gümrük kıymetinin Türk Lirasına çevrilmesinde bu kur kullanılır.
- Efektif alış ve satış kurları, banknot şeklindeki yabancı paralar için uygulanır; işlem maliyeti nedeniyle genellikle kaydi döviz kurlarından farklıdır.
Bu ayrımın en somut göründüğü yer gümrük beyanıdır. 4458 sayılı Gümrük Kanununun 30 uncu maddesine göre gümrük kıymeti, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihte yürürlükte olan Merkez Bankasınca ilan edilen satış kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilerek beyan edilir. Gümrük tarafında alış kuru değil satış kuru, işlem tarihi değil gümrük borcunun doğduğu tarih esas alınır.
Kurların ilanı ve izlenmesi
Uygulamada hangi kurun geçerli olduğunu taraflar tek bir kaynaktan izler. Merkez Bankası, gösterge niteliğindeki kurlarını günlük olarak ilan eder; bankalar kendi alış ve satış kurlarını bu çerçevede belirler. Kambiyo işlemi yapan kişi, işlem tarihindeki kuru belgelemek için Merkez Bankası ilanını veya banka belgesini kullanır.
Kur, yalnızca döviz bozdurma işlemlerinde değil, gümrük vergilerinin hesabında, beyanların Türk Lirasına çevrilmesinde, mahsup belgelerinde ve dava konusu alacakların hesaplanmasında da karşımıza çıkar. Bu nedenle sınavda ve uygulamada, önce hangi tarihin, sonra hangi kurun (alış mı, satış mı) geçerli olduğu sorusu ayrı ayrı cevaplanmalıdır.
Merkez Bankası ayrıca kambiyo mevzuatının uygulanmasına ilişkin usul ve esasları ilan eder. İhracat bedellerine ilişkin tebliğde de bu yetki tekrarlanmıştır: tebliğin uygulanmasına yönelik Bakanlıkça belirlenecek usul ve esaslar Merkez Bankasınca ilan edilir.
Türk parası ve dövizin serbest dolaşımı ve sınırları
Karar, kambiyo serbestisini geniş tutar ama belirli eşiklerde kayıt ve bildirim getirir.
Türk parası tarafında: Türk parası ve Türk parasıyla ödemeyi sağlayan belgelerin yurttan ihracı ve yurda ithali serbesttir. Dışarıda yerleşik kişilerin Türkiye'de Türk parası ile ödeme, tahsilat ve tevdiatta bulunmaları serbesttir. Ancak 185.000 TL'yi aşan Türk parasının yurt dışına çıkarılması, Bakanlıkça belirlenecek esaslar dahilinde yapılır. Bankalar, ithalat, ihracat ve görünmeyen işlemler dışındaki yurt dışına yapılan 50.000 ABD doları karşılığını aşan Türk Lirası transferlerine ilişkin bilgileri, transfer tarihinden itibaren 30 gün içinde bildirir.
Döviz tarafında: yurda döviz ithali ve yurttan döviz ihracı serbesttir. Türkiye'de yerleşik kişiler beraberlerinde döviz bulundurabilir, yetkili kuruluşlardan döviz alıp satabilir, dövizlerini banka hesaplarında tutabilir. 10.000 avro veya eşitini aşan efektifin yurt dışına çıkarılması Bakanlık esaslarına tabidir. Bankalar, 50.000 ABD doları ve eşitini aşan ve ithalat, ihracat, görünmeyen işlemler dışında kalan transferleri, döviz tevdiat hesaplarından yapılanlar dahil, 30 gün içinde bildirir.
Serbestinin en önemli istisnası, Türkiye'de yerleşik kişilerin kendi aralarındaki sözleşmelerde bedeli döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştıramamasıdır. Menkul ve gayrimenkul alım satımı, taşıt ve finansal kiralama dahil her türlü kiralama, leasing ile iş, hizmet ve eser sözleşmelerinde sözleşme bedeli ve bu sözleşmelerden kaynaklanan ödeme yükümlülükleri, Bakanlıkça belirlenen hâller dışında döviz cinsinden veya dövize endeksli olamaz.
Döviz tevdiat hesapları ve kur farkının sahibi
Kararın 19 uncu maddesine göre Merkez Bankası ve bankalar, Türkiye'de ve yurt dışında yerleşik kişiler adına döviz tevdiat hesapları ve kıymetli maden depo hesapları açabilir. Bu hesaplar üzerinde sahipleri serbestçe tasarrufta bulunur; hesaplara ait faiz banka ile hesap sahibi arasında serbestçe tespit edilir. Anapara ve faizlerin transferleri ile kıymetli madenin iadesi bankalarca kendi kaynaklarından karşılanır.
Kur riskinin kime ait olduğu da burada düzenlenmiştir: bu hesaplar nedeniyle doğacak lehte ve aleyhteki kur farkları ilgililere, yani hesap sahibine aittir. Banka, hesabın döviz cinsinden tutarını garanti eder; Türk Lirası karşılığını değil.
Kıymetli maden tarafında bir eşitleme yapılmıştır: kıymetli maden depo hesaplarında fiziki teslimat olmaksızın yapılan alım satım işlemleri kambiyo işlemi sayılır. Böylece kâğıt üzerinde yürüyen altın işlemleri, döviz işlemleriyle aynı belge ve bildirim rejimine tabi olur.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.