İhracat Bedeli Getirme İstisnaları, Mücbir Sebep ve Terkin
İhracat bedelinin yurda getirilmesi yükümlülüğünün istisnalarını, peşin döviz ve belge kapsamındaki işlemleri, mahsubu, mücbir sebep ve haklı durum hallerini, ek süreleri ve açık hesapların terkin eşiklerini tebliğ metninden aktarır.
İstisnanın mantığı ve yetki zinciri
İhracat bedelini yurda getirme yükümlülüğü mutlak değildir. 32 sayılı Kararın 8 inci maddesi ihracat bedellerinin tasarrufunu serbest bırakır ve Bakanlığa bedellerin yurda getirilmesine ilişkin düzenleme yapma yetkisi verir. Bu yetkinin sınırı, tebliğin 11 inci maddesinde açıkça çizilmiştir: Bakanlık, döviz getirme sürelerini uzatmaya, döviz getirme zorunluluğunu kısmen veya tamamen kaldırmaya, tebliğde öngörülen miktar ve süreleri belirlemeye ve değiştirmeye yetkilidir.
Bu nedenle uygulamada üç ayrı hukuki sonuç birbirinden ayrılmalıdır. İstisna, yükümlülüğün baştan doğmadığı hâldir. Ek süre, yükümlülüğün doğduğu ancak yerine getirilme zamanının ertelendiği hâldir. Terkin, bedelin hiç getirilmeyeceğinin kabul edilip açık hesabın kapatılmasıdır. Sınavda bu üç kavram karıştırıldığında yanlış sonuca varılır.
Peşin döviz ve belge kapsamındaki işlemler
Peşin döviz karşılığında ihracatın 24 ay içinde gerçekleştirilmesi zorunludur. Süre, ihracatın yapılacağı varsayımıyla tanınan bir süredir; bu süre içinde ihracat gerçekleşmezse peşin döviz prefinansman hükümlerine tabi olur. Tamamı tek seferde iade edilmeyen peşin dövizler de aynı rejime girer.
Dâhilde İşleme İzin Belgesi ile Vergi, Resim ve Harç İstisna Belgesi kapsamındaki ihracat, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlerde sağlanan peşin dövizler için kullanım süresi, belge süresi (ek süreler dahil) kadardır. Böylece belge rejimi, kendi takvimini kambiyo süresine taşır.
Prefinansman hükümlerine tabi hâle gelen peşin dövizlerin ihracat taahhüt süreleri ilgili mevzuat çerçevesinde uzatılırsa, alıcının muvafakat etmesi kaydıyla kullanım süreleri de verilen ek süre kadar uzamış sayılır.
Mahsup: bedelin getirilmiş sayılması
İhracat bedelinin yurda getirilmesi yükümlülüğü, bedelin fiilen transfer edilmesiyle yerine getirilir. Ancak tebliğ, bazı hâllerde mahsubu yeterli görür. Dış ticaret mevzuatı hükümleri çerçevesinde gerçekleştirilen mal ihraç ve ithalinde, tarafların aynı kişiler olması ve ihraç bedellerinin yurda getirilme süresi içinde kalınması kaydıyla, mal ihraç ve ithal bedellerinin bankalarca mahsubuna ilişkin esaslar Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenir.
Kıymetli madenler aracı kuruluşları tarafından aracılık edilen işlenmemiş kıymetli madenler ithalinde de, ihraç bedellerinin yurda getirilme süresi içinde kalınması kaydıyla mal ihraç ve ithal bedellerinin mahsubu mümkündür. Bu iki hâlin dışında kalan mahsup talepleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından incelenip sonuçlandırılır.
Kuralın en önemli sonucu tebliğde açıkça yazılmıştır: mahsuba izin verilen hâllerde ihracat bedelleri süresi içinde yurda getirilmiş sayılır. Yani mahsup, süre aşımına karşı bir savunma değil, yükümlülüğün yerine getirilmiş sayılmasıdır.
Mücbir sebepler ve belgelendirilmesi
Tebliğ, mücbir sebep kabul edilebilecek hâlleri sayar: ithalatçı veya ihracatçı firmanın infisahı, iflası, konkordato ilan etmesi veya faaliyetlerini daimi olarak tatil etmesi, firma hakkında iflasın ertelenmesi kararı verilmesi, şahıs firmalarında firma sahibinin ölümü; grev, lokavt ve avarya hâli; ihracatçı veya ithalatçı memleket resmî makamlarının karar ve işlemleri ya da muhabir bankaların muameleleri dolayısıyla hesapların kapatılmasının imkânsız hâle gelmesi; tabii afet, harp ve abluka hâli; malların kaybı, hasara uğraması veya imha edilmesi; ihtilaf nedeniyle dava açılması veya tahkime başvurulması.
Her hâl için aranan belge farklıdır. İnfisah, iflas ve dava hâlleri yetkili mercilerden; grev, lokavt, avarya ile tabii afet, harp ve abluka hâlleri ithalatçının bulunduğu memleketin resmî makamlarından veya mahalli odaca tasdik edilmiş olmak kaydıyla alıcı veya ithalatçı firmadan (harp ve abluka hâli hariç); resmî makam ve muhabir banka işlemlerinden kaynaklanan hâl resmî makamlarımızdan, ithalatçının memleketi resmî makamlarından veya muhabir bankalardan; malın kaybı, hasarı ve imhası ise sigorta şirketlerinden, uluslararası gözetim şirketlerinden veya ilgili ülke resmî makamlarından alınmış belgelerle tevsik edilir.
Yurt dışından temin edilecek belgelerin dış temsilciliklerimizce veya Yabancı Resmî Belgelerin Tasdik Mecburiyetinin Kaldırılması Sözleşmesi hükümlerine göre onaylanmış olması gerekir.
Haklı durum ve ek süreler
Mücbir sebep dışında kalan, ancak bedel getirme süreleri içinde bedelin yurda getirilmesine engel olan ve resmî kayıtlarla tevsik edilebilen durumlar, Vergi Dairesi Başkanlıkları veya Vergi Daireleri Müdürlüklerince haklı durum olarak değerlendirilebilir.
Ek süre rejimi iki kola ayrılır. Mücbir sebeplerin varlığı hâlinde, mücbir sebebin devamı müddetince altışar aylık dönemler itibarıyla ilgili Vergi Dairesi Başkanlığınca veya Vergi Dairesi Müdürlüğünce ek süre verilir. Mücbir sebepler dışındaki haklı durumlarda ise altı aya kadar olan ek süre talepleri, firmanın yazılı beyanına istinaden üçer aylık devreler hâlinde Vergi Dairesi Başkanlığınca veya Vergi Dairesi Müdürlüğünce; altı aylık süreden sonraki ek süre talepleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından incelenip sonuçlandırılır.
Mücbir sebepler nedeniyle verilen 24 aylık ek sürenin sonunda mücbir sebebin devamı belgelenirse, açık ihracat hesabının kapatılmasına ilişkin talep Hazine ve Maliye Bakanlığına gider. Bu düzen, sürenin sonsuz biçimde uzamasını değil, idari denetim altında uzamasını sağlar.
Açık hesapların terkin eşikleri
Bedel getirilmediğinde hesap açık kalır. Tebliğ, açık hesapların hangi tutar ve oran sınırları içinde terkin edilebileceğini her bir gümrük beyannamesi itibarıyla düzenler.
- 30.000 ABD dolarına kadar noksanlığı olan ihracat hesapları, ödeme şekline ve toplam beyanname tutarına olan oranına bakılmaksızın doğrudan bankalarca,
- 30.000 ABD dolarından yüksek olmakla birlikte 100.000 ABD doları veya eşitini aşmayan ve beyanname veya formda yer alan bedelin %10'una kadar noksanlığı olan (sigorta bedellerinden kaynaklanan noksanlıklar dahil) hesaplar, ödeme şekline bakılmaksızın doğrudan bankalarca,
- 200.000 ABD doları veya eşitini aşmamak üzere, mücbir sebep ve haklı durum hâlleri göz önünde bulundurulmak suretiyle beyanname veya formda yer alan bedelin %10'una kadar açık hesaplar, terkin edilmek suretiyle ilgili Vergi Dairesi Başkanlığınca veya Vergi Dairesi Müdürlüğünce,
- 200.000 ABD doları veya eşitini aşan noksanlığı olan açık hesaplara ilişkin terkin talepleri, mücbir sebep ve haklı durumlar göz önünde bulundurulmak suretiyle Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından incelenip sonuçlandırılır.
Birinci fıkra kapsamındaki terkin işlemleri, hesap kapatma sürecindeki 90 günlük ihtarname süresi içinde gerçekleştirilir. Eşikler her beyanname için ayrı uygulanır; ihracatçının toplam cirosu değil, tek beyanname esas alınır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.