İthalat Bedellerinin Ödenmesi
İthalat ve transit ticaret bedellerinin banka kanalıyla transferini, ödeme anında geçerli kurun ve kambiyo belgelerinin rolünü, gümrük kıymetinin Türk Lirasına çevrilmesini, mahsubu ve ithalatın döviz kredisiyle finansmanını düzenler.
Temel kural: transferin kanalı bankadır
İthalatta kambiyo mevzuatının konusu, bedelin ödenip ödenmemesi değil, ödemenin hangi kanaldan ve hangi belgeyle yapıldığıdır. 32 sayılı Kararın 9 uncu maddesi kuralı açıkça koyar: ithalat ve transit ticaret işlemlerine ilişkin yurt dışına döviz ve Türk Lirası transferi bankalarca yapılır.
Görünmeyen işlemlerde de aynı kanal geçerlidir. Karar, uluslararası nakliyat, bankacılık, sigortacılık, dışarıya yaptırılan hizmetler ve diğer görünmeyen işlemlerle ilgili olarak yurt dışına yapılacak Türk parası transferleri ile döviz tahsis ve transferlerinin ve efektif satışlarının, Merkez Bankasınca belirlenecek usul, esas ve limitler çerçevesinde bankalarca yapılacağını düzenler.
İhracattaki "bedeli yurda getirme" yükümlülüğünün ithalatta bir karşılığı yoktur. Kambiyo mevzuatı, ithalat bedelinin ödenmesini zorunlu kılan bir süre rejimi kurmaz; ithalatçının ödeme borcu sözleşmeden ve gümrük mevzuatından doğar. Kambiyo düzeni bu borcun ifasında kanalı, belgeyi ve kuru belirler.
İşlem tarihindeki kur ve kambiyo belgeleri
Kararın 5 inci maddesine göre döviz alım ve satımları işlem tarihinde geçerli kurlar üzerinden yapılır. İthalat ödemesinde uygulanacak kur, sözleşmenin kurulduğu veya malın geldiği tarih değil, ödemenin yapıldığı işlem tarihidir. Mahsup işlemleriyle ilgili döviz alım ve satım belgelerinin düzenlenmesinde ise işlem tarihindeki döviz alış kurları uygulanır.
İthalat ödemesi banka kanalıyla yapılırken kambiyo belgesi düzenlenir. Kararın 23 üncü maddesi, bu Karara ilişkin işlemlerde bankalar, yetkili müesseseler, PTT, kıymetli maden aracı kuruluşları ve aracı kurumlar tarafından döviz alım satım belgeleri ile Türk parası transfer belgeleri düzenleneceğini ve bu belgelerle ilgili usul ve esasların Merkez Bankasınca belirleneceğini hükme bağlar.
Yetkili müesseselerin işlemlerinde de belge disiplini aynıdır. İlgili tebliğ, her işlemde döviz alım belgesi veya döviz satım belgesi düzenlenmesini, belgelerin beş yıl saklanmasını ve belirli bir tutarın üzerindeki işlemlerde kimlik kaydı alınmasını öngörür. Bu belgeler, ödemenin kaynağını ve kanalını denetlenebilir kılar.
Gümrük kıymeti ve Türk Lirasına çevrilmesi
İthalatta ödenecek bedelin gümrük tarafındaki karşılığı gümrük kıymetidir. 4458 sayılı Gümrük Kanununun 24 üncü maddesine göre gümrük kıymeti, eşyanın satış bedelidir; satış bedeli, Türkiye'ye ihraç amacıyla yapılan satışta fiilen ödenen veya ödenecek fiyattır.
Kıymetin beyan para birimi kanunda belirlenmiştir. Gümrük Kanununun 30 uncu maddesine göre gümrük kıymeti, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihte yürürlükte olan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca ilan edilen satış kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilerek beyan edilir. Yani gümrük kıymeti için belirleyici olan, ödeme günü değil gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihteki satış kurudur.
İki tarih arasındaki fark, ithalatçı için kur farkı riski doğurur: gümrük vergileri gümrük borcunun doğduğu tarihteki kurla hesaplanır, bankaya yapılan ödeme ise işlem tarihindeki kurla gerçekleşir. Bu iki tarihin ayrışması, ithalatın maliyetini ödeme gününe bağlı hâle getirir.
Mahsup: ithalat bedelinin ihracat bedeliyle kapatılması
İthalat bedelinin ödenmesinde de mahsup yolu kullanılabilir. İhracat bedellerine ilişkin tebliğ, dış ticaret mevzuatı hükümleri çerçevesinde gerçekleştirilen mal ihraç ve ithalinde, tarafların aynı kişiler olması ve ihraç bedellerinin yurda getirilme süresi içinde kalınması kaydıyla, mal ihraç ve ithal bedellerinin bankalarca mahsubuna ilişkin esasların Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirleneceğini öngörür. Mahsuba izin verilen hâllerde ihracat bedelleri süresi içinde yurda getirilmiş sayılır.
Kıymetli madenler aracı kuruluşları tarafından aracılık edilen işlenmemiş kıymetli madenler ithalinde de aynı imkân tanınmıştır. Bu hâllerin dışında kalan mahsup talepleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından incelenip sonuçlandırılır.
Mahsubun iki sonucu vardır. Birincisi, ithalatçı ihracatçıdan ayrı bir kişiyse mahsup mümkün değildir; tarafların aynı kişiler olması aranır. İkincisi, mahsup yalnız ithalat ödemesini kolaylaştırmaz, ihracat bedelinin yurda getirilmesi yükümlülüğünü de yerine getirilmiş sayar.
İthalatın finansmanı: döviz kredisi ve sınırları
İthalat bedeli çoğu zaman krediyle finanse edilir. 32 sayılı Kararın 17 nci maddesi yurt dışından, 17/A maddesi yurt içinden döviz kredisi kullanımını düzenler. Temel kural, döviz geliri olmayan Türkiye'de yerleşik kişilerin yurt dışından döviz kredisi temin edememesidir. Ancak kullanım tarihinde kredi bakiyesi 15 milyon ABD doları veya üzerinde olan kişiler ile kamu kurum ve kuruluşları, bankalar ve finansal kuruluşlar gibi hâllerde döviz geliri şartı aranmaz.
Döviz geliri olan kişilerin kullanacağı kredilerde ise kullanılmak istenen tutar ile mevcut kredi bakiyesi toplamı, kredi bakiyesi 15 milyon ABD dolarının altında olduğu sürece son üç mali yılın döviz gelirleri toplamını aşamaz. Aracılık yapan bankalar bu uygunluğu kontrol etmekle yükümlüdür.
İthalatın finansmanında iki yasak öne çıkar: Türkiye'de yerleşik gerçek kişiler yurt dışından ve yurt içinden döviz kredisi kullanamaz ve Türkiye'de yerleşik kişilere dövize endeksli kredi kullandırılamaz. İthalat ve ihracat rejimlerine göre emtia kredisi açmak ise serbesttir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.